ศัพท์นิวเคลียร์นี้จัดทำโดยคณะทำงานจัดทำสารานุกรมศัพท์นิวเคลียร์ ประกอบด้วย ศัพท์บัญญัติภาษาไทย (พิมพ์ด้วย สีน้ำตาล) ซึ่งเสนอให้ทดลองนำไปใช้และคณะผู้จัดทำยินดีรับฟังข้อเสนอแนะ สำหรับอีกส่วนหนึ่งก็คือ คำอธิบายศัพท์ ซึ่งน่าจะเป็นประโยชน์สำหรับด้านความรู้ การนำไปใช้งาน และการอ้างอิง

absorbed dose, DT,R                                           ปริมาณ (รังสี) ดูดกลืน
ปริมาณพลังงานที่วัตถุดูดกลืนไว้เมื่อได้รับรังสี มีหน่วยเป็น เกรย์ ปกติจะระบุชนิดของวัตถุและชนิดของรังสี โดยเขียนเป็นสัญลักษณ์ดังนี้ Dmaterial, radiation เช่น Dlung, alpha ยกเว้นรังสีแกมมามักไม่ระบุชนิดของรังสี เช่น Dwater

          (ดู gray, Gy ประกอบ)

absorber                                                            สารดูดกลืน
วัสดุใด ๆ ที่สามารถดูดกลืนหรือลดความเข้มของรังสีชนิดก่อไอออน ตัวอย่างของสารดูดกลืนนิวตรอน เช่น แฮฟเนียม หรือ แคดเมียม ใช้เป็นแท่งควบคุมในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ สารดูดกลืนรังสีแกมมา เช่น คอนกรีตและเหล็ก ใช้เป็นวัสดุกำบังรังสีในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ แผ่นกระดาษหรือแผ่นโลหะบางสามารถดูดกลืนหรือลดความเข้มของรังสีแอลฟาได้

accelerator; particle accelerator                           เครื่องเร่งอนุภาค
เครื่องเพิ่มความเร็วและพลังงานจลน์ของอนุภาคที่มีประจุไฟฟ้า เช่น โปรตอนหรืออิเล็กตรอน โดยใช้แรงแม่เหล็กและ/หรือไฟฟ้า ทำให้อนุภาคเหล่านั้นเคลื่อนที่ด้วยความเร็วใกล้ความเร็วแสง เครื่องเร่งอนุภาคมีหลายชนิด เช่น ไซโคลทรอนซิงโครทรอนเครื่องเร่งอนุภาคเชิงเส้น และบีตาทรอน

actinide series                                              อนุกรมแอกทิไนด์
กลุ่มธาตุในตารางพีริออดิก ตั้งแต่ลำดับที่ 89 แอกทิเนียม (actinium, Ac) จนถึงลำดับที่ 103 ลอว์เรนเซียม (lawrencium, Lr) รวม 15 ธาตุ ซึ่งเป็นธาตุกัมมันตรังสีทั้งสิ้น

actinium sequence                                             อนุกรมแอกทิเนียม

          ดู actinium series

actinium series; actinium sequence                     อนุกรมแอกทิเนียม
กลุ่มนิวไคลด์ที่เกิดขึ้นตามลำดับจากการสลายของยูเรเนียม-235 นิวไคลด์สุดท้ายของอนุกรมนี้คือ ตะกั่ว-207
นิวไคลด์หลายชนิดที่มนุษย์ผลิตขึ้นก็มีการสลายตามอนุกรมนี้

action level                                                        ระดับต้องปฏิบัติ
ระดับอัตราปริมาณรังสี หรือ ความเข้มข้นกัมมันตภาพ ซึ่งต้องดำเนินการตามมาตรการแก้ไขหรือป้องกันทันที เพื่อไม่ให้บุคคลได้รับรังสีแบบเรื้อรัง หรือกรณีฉุกเฉิน

activation                                                          การก่อกัมมันตภาพรังสี
กระบวนการทำให้ธาตุเกิดกัมมันตภาพรังสีโดยการระดมยิงธาตุนั้น ๆ ด้วยนิวตรอน โปรตอน หรืออนุภาคอื่น ๆ ตัวอย่างการก่อกัมมันตภาพรังสี เช่น การผลิตสารไอโซโทปรังสีไอโอดีน-131 โดยการระดมยิงธาตุเทลลูเรียมด้วยนิวตรอน

activation analysis                                         การวิเคราะห์เชิงก่อกัมมันตภาพรังสี
การจำแนกชนิดและตรวจหาปริมาณของธาตุในสารตัวอย่าง โดยการตรวจวัดรังสีแกมมาลักษณะเฉพาะ ที่ปลดปล่อยจากนิวไคลด์กัมมันตรังสีที่เกิดขึ้นจากการนำสารตัวอย่างนั้นไปก่อกัมมันตภาพรังสี

          (ดู activation ประกอบ)

activation products                                             ผลผลิตจากการก่อกัมมันตภาพรังสี
นิวไคลด์กัมมันตรังสีที่เกิดจากการก่อกัมมันตภาพรังสี

          (ดู fission products ประกอบ)

active fuel length                                                ความยาวเนื้อเชื้อเพลิง
ความยาวสุทธิของเนื้อเชื้อเพลิงในแท่งเชื้อเพลิง โดยไม่รวมความยาวของส่วนประกอบอื่น ๆ ของแท่งเชื้อเพลิงนั้น

activity                                                         กัมมันตภาพ
การสลายของนิวไคลด์กัมมันตรังสีต่อหน่วยเวลา ปัจจุบันหน่วยที่ใช้ คือ เบ็กเคอเรล คำนี้ตามรายงานฉบับที่ 33 ของคณะกรรมาธิการระหว่างประเทศด้านหน่วยและการวัดรังสี (International Commission on Radiation Units and Measurement: ICRU No. 33) ให้ความหมายว่า เป็นจำนวนของนิวไคลด์กัมมันตรังสีในขณะใดขณะหนึ่งที่สลายเปลี่ยนแปลงไปต่อวินาที

          (ดู becquerel, Bq และ curie, Ci ประกอบ)

activity concentration                                          ความเข้มข้นกัมมันตภาพ

acute exposure                                                  การรับรังสีเฉียบพลัน
การรับปริมาณรังสีในระยะเวลาสั้นซึ่งสามารถนำไปคำนวณเป็นปริมาณรังสีที่ได้รับในคราวเดียว

acute intake                                                      การรับนิวไคลด์ (กัมมันต) รังสีเฉียบพลัน
การรับนิวไคลด์กัมมันตรังสีเข้าสู่ร่างกายภายในระยะเวลาสั้น ซึ่งสามารถนำไปคำนวณเป็นปริมาณรังสีผูกพันที่ได้รับในคราวเดียว

advanced gas-cooled reactor (AGR)    เครื่องปฏิกรณ์ขั้นสูงระบายความร้อนด้วยแก๊ส, เอจีอาร์
เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ผลิตไฟฟ้าแบบหนึ่ง ใช้แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ระบายความร้อน โดยพัฒนามาจากแบบที่ระบายความร้อนด้วยน้ำ
ตัวอย่างของเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ชนิดนี้คือเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ Hinkley Point B อยู่ทางตะวันตกของประเทศอังกฤษ ใช้ยูเรเนียมไดออกไซด์ (มียูเรเนียม-235 ร้อยละ 1.4 ถึง 2.6) เป็นเชื้อเพลิง และใช้แกรไฟต์เป็นตัวหน่วงความเร็วนิวตรอน สามารถผลิตไอน้ำที่มีอุณหภูมิสูงถึง 540 องศาเซลเซียส และความดัน 16 เมกะพาสคัล ทำให้มีประสิทธิภาพในการผลิตพลังงานไฟฟ้าได้สูงถึงร้อยละ 40 ซึ่งสูงเท่ากับโรงไฟฟ้าพลังเชื้อเพลิงฟอสซิลที่มีประสิทธิภาพสูงสุดในปัจจุบัน

AGR (advanced gas-cooled reactor)  เอจีอาร์, เครื่องปฏิกรณ์ขั้นสูงระบายความร้อนด้วยแก๊ส

          ดู advanced gas-cooled reactor (AGR)

ALI (annual limit on intake)                     เอแอลไอ, ขีดจำกัดการรับนิวไคลด์กัมมันตรังสีรอบปี

          ดู annual limit on intake (ALI)

alpha particle                                                     อนุภาคแอลฟา
อนุภาคที่มีประจุบวก ประกอบด้วยโปรตอน 2 อนุภาค และนิวตรอน 2 อนุภาค ซึ่งเป็นนิวเคลียสของฮีเลียม-4 มีความสามารถในการทะลุทะลวงต่ำ ผ่านอากาศได้เพียง 2-3 เซนติเมตร และไม่สามารถทะลุผ่านแผ่นกระดาษหรือผิวหนังได้ อนุภาคแอลฟาเกิดจากการสลายของสารกัมมันตรังสีบางชนิด เช่น ยูเรเนียม และทอเรียม

alpha ray                                                      รังสีแอลฟา
กระแสของอนุภาคแอลฟา หรืออาจใช้เรียกแทนอนุภาคแอลฟาได้

          (ดู alpha particle ประกอบ)

ambient dose equivalent                                     ปริมาณรังสีสมมูลโดยรอบ
ปริมาณรังสีสมมูลที่อ้างอิงกับทรงกลมไอซีอาร์ยู ใช้ในการปรับเทียบปริมาณรังสียังผลของเครื่องมือตรวจวัดรังสี

          (ดู ICRU sphere ประกอบ)

annihilation                                                   ประลัย
ปฏิกิริยาระหว่างอนุภาคกับปฏิยานุภาคของอนุภาคนั้น ๆ แล้วอนุภาคทั้งสองหายไปกลายเป็นรังสีแกมมาพลังงานเท่ากันเคลื่อนที่ออกไปในทิศทางตรงข้ามกัน เช่นการรวมตัวของอิเล็กตรอนกับโพซิตรอน ได้รังสีแกมมาพลังงานรวม 1.02 ล้านอิเล็กตรอนโวลต์

          (ดู antimatter ประกอบ)

annual dose                                                  ปริมาณรังสีรอบปี
ปริมาณรังสีรวมในรอบปีที่บุคคลใด ๆ ได้รับจากภายนอกร่างกาย และจากนิวไคลด์กัมมันตรังสีที่เข้าสู่ร่างกาย

annual limit on intake (ALI)                     ขีดจำกัดการรับนิวไคลด์กัมมันตรังสีรอบปี, เอแอลไอ
เกณฑ์ปริมาณสูงสุดของนิวไคลด์กัมมันตรังสีแต่ละชนิด ที่ร่างกายรับได้จากโดยการหายใจ การกิน หรือ ผ่านทางผิวหนังในเวลา 1 ปี ได้จากการคำนวณปริมาณรังสีผูกพันโดยใช้แบบจำลองมนุษย์อ้างอิง (Reference Man) จะเท่ากับขีดจำกัดปริมาณรังสี

anticipated operational occurrence                       อุบัติการณ์ที่อยู่ในความคาดหมาย
เหตุการณ์ที่เบี่ยงเบนไปจากการทำงานตามปกติของโรงงานนิวเคลียร์ ซึ่งคาดว่าตลอดอายุการใช้งานจะเกิดขึ้นได้อย่างน้อยหนึ่งครั้ง แต่ได้มีการออกแบบรองรับเหตุการณ์นี้ไว้แล้วเพื่อความปลอดภัย และป้องกันมิให้ลุกลามเป็นอุบัติเหตุ เช่น หากพลังงานไฟฟ้าที่จ่ายให้แก่ปั๊มน้ำของระบบระบายความร้อนเกิดขัดข้อง ระบบไฟฟ้าสำรองก็จะทำงานทันที

antimatter                                                     ปฏิสสาร
สสารที่มีอะตอมประกอบด้วยปฏิยานุภาค เช่น อะตอมของแอนติไฮโดรเจนประกอบด้วยนิวเคลียสที่มีแอนติโปรตอนจำนวน 1 อนุภาค และมีโพซิตรอน 1 อนุภาคโคจรอยู่รอบ ๆ

            (ดู antiparticle ประกอบ)

antiparticle                                                   ปฏิยานุภาค
            อนุภาคที่มีมวล ประจุไฟฟ้า และเลขสปิน เท่ากับอนุภาคนิวเคลียร์ชนิดเดียวกัน แต่มีประจุไฟฟ้าและ/หรือโมเมนต์แม่เหล็กตรงข้ามกัน เช่น โปรตอนมีประจุไฟฟ้า +1 ส่วนแอนติโปรตอนมีประจุไฟฟ้า –1

area monitoring                                                  การเฝ้าตรวจพื้นที่
การเฝ้าสังเกตปริมาณรังสี หรือการเปื้อนของสารกัมมันตรังสีจากการตรวจวัดพื้นที่ในสถานปฏิบัติการทางรังสี ณ ตำแหน่งต่าง ๆ

area survey                                                        การสำรวจพื้นที่
ขั้นตอนเบื้องต้นในการหาพื้นที่เพื่อเป็นที่ตั้งสถานปฏิบัติการทางนิวเคลียร์หรือทางรังสี โดยสำรวจข้อมูลและปัจจัยต่าง ๆ ของแต่ละพื้นที่ เพื่อพิจารณาผลกระทบที่อาจมีต่อความปลอดภัยของสถานปฏิบัติการ และคัดสถานที่ที่ไม่เหมาะสมออก

as low as reasonably achievable (ALARA)            อะลารา

            ดู ALARA (as low as reasonably achievable)

atom                                                                 อะตอม
อนุภาคที่เล็กที่สุดของสสารที่ยังคงสมบัติทางเคมีของธาตุ โครงสร้างของอะตอมประกอบด้วยนิวเคลียสอยู่ตรงกลางและอิเล็กตรอนอยู่ในวงโคจรรอบนิวเคลียส นิวเคลียสประกอบด้วยโปรตอนและนิวตรอน ในสภาพปกติอะตอมมีจำนวนอิเล็กตรอนเท่ากับโปรตอน

atomic bomb                                                     ลูกระเบิดอะตอม
ลูกระเบิดที่แรงระเบิดเกิดจากปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียสของธาตุหนัก เช่น ยูเรเนียม-235 หรือ พลูโทเนียม-239 ปฏิกิริยานี้เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว

          (ดู fission ประกอบ)

atomic cloud                                                      อะตอมิกคลาวด์
กลุ่มแก๊สร้อน ควัน ฝุ่น และสสารอื่น ๆ ที่ลอยขึ้นสู่ท้องฟ้าหลังการระเบิดของอาวุธนิวเคลียร์ในอากาศหรือใกล้ผิวโลก มักมีรูปร่างเหมือนดอกเห็ด เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า mushroom cloud

          (ดู fireball และ radioactive cloud ประกอบ)

atomic energy                                                    พลังงานอะตอม
พลังงานที่ปลดปล่อยออกมาเมื่อมีการแบ่งแยกนิวเคลียสหรือการหลอมนิวเคลียสของอะตอม หรือจากการสลายของสารกัมมันตรังสี ปัจจุบันนิยมใช้ “พลังงานนิวเคลียร์”

atomic mass                                                     มวลเชิงอะตอม

atomic mass unit, amu, u                                   หน่วยมวลอะตอม
หน่วยของมวล โดยหนึ่งหน่วยมีค่าเท่ากับ 1/12 ของมวลหนึ่งอะตอมของคาร์บอน-12 ซึ่งมีค่าเท่ากับ 1.66033 x 10^–27 กิโลกรัม หน่วยนี้ใช้สำหรับอะตอมและโมเลกุล

atomic number, Z                                               เลขเชิงอะตอม
จำนวนโปรตอนภายในนิวเคลียสของอะตอมใด ๆ และเป็นสิ่งชี้บอกตำแหน่งของธาตุในตารางพีริออดิก

atomic reactor                                           เครื่องปฏิกรณ์ปรมาณู

          ดู nuclear reactor

atomic weapon                                                   อาวุธอะตอม
อาวุธระเบิดซึ่งพลังงานเกิดจากปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียส

          (ดู nuclear weapon ประกอบ)

atomic weight, A                                                น้ำหนักเชิงอะตอม
            น้ำหนักทั้งหมดของโปรตอนกับนิวตรอนในนิวเคลียสของธาตุรวมกัน

          (ดู atomic mass ประกอบ)

attenuation                                                        การลด (ความเข้มของรังสี)
การลดลงของความเข้มของรังสีเมื่อผ่านสสารเนื่องจากกระบวนการดูดกลืนและการกระเจิงรังสี

autoradiograph                                              ภาพรังสีในตัว
ภาพบันทึกการกระจายของรังสีจากสารกัมมันตรังสีในวัตถุหรือสิ่งมีชีวิต โดยวางวัตถุนั้นไว้ใกล้แผ่นฟิล์มถ่ายภาพ หรือเยื่อไวแสง (emulsion) รังสีที่แผ่ออกมาจะทำให้เกิดภาพบนแผ่นฟิล์มหรือเยื่อไวแสง

          (ดู radiography ประกอบ)

avertable dose                                                   ปริมาณรังสีลดได้
ปริมาณรังสีที่ได้รับซึ่งสามารถลดได้ ถ้ามีการใช้มาตรการป้องกัน

averted dose                                                      ปริมาณรังสีลดลง
ปริมาณรังสีที่ป้องกันได้เมื่อใช้มาตรการป้องกัน ซึ่งเป็นผลต่างของปริมาณรังสีที่คาดว่าจะได้รับ ในกรณีที่ไม่ใช้และใช้มาตรการป้องกัน

background radiation                                    รังสีพื้นหลัง
รังสีจากสิ่งแวดล้อมซึ่งมีที่มาจากหลายแหล่ง เช่น รังสีคอสมิกจากอวกาศ รังสีจากสารกัมมันตรังสีตามธรรมชาติที่มีอยู่ในดิน น้ำ อากาศ อาหาร  รวมทั้งที่มีอยู่ในร่างกายมนุษย์
(ดู natural exposure ประกอบ)

barn, b                                                              บาร์น
หน่วยพื้นที่ภาคตัดขวางของอะตอม นิวเคลียส อิเล็กตรอน และอนุภาคอื่น ๆ ที่แสดงโอกาสในการเกิดปฏิกิริยานิวเคลียร์
1 บาร์น มีค่าเท่ากับ 10^–24 ตารางเซนติเมตร
(ดู cross section, s ประกอบ)

becquerel, Bq                                                    เบ็กเคอเรล
หน่วยเอสไอที่ใช้วัดกัมมันตภาพ ปัจจุบันใช้แทนหน่วยคูรี
1 เบ็กเคอเรล หมายถึง การสลายของนิวไคลด์กัมมันตรังสี 1 ครั้งต่อวินาที
(ดู curie, Ci ประกอบ)

beta particle, b                                                  อนุภาคบีตา
อนุภาคอิเล็กตรอน หรือโพซิตรอน ที่ถูกปล่อยออกจากนิวเคลียสขณะเกิดการสลายกัมมันตรังสี
(ดู decay,radioactive และ positron ประกอบ)

betatron                                                            บีตาทรอน
เครื่องเร่งอิเล็กตรอน ที่มีลักษณะเป็นรูปโดนัต อิเล็กตรอนถูกเร่งให้วิ่งเป็นวงกลมรัศมีคงที่โดยการเปลี่ยนแปลงสนามแม่เหล็ก เครื่องที่มีรัศมีประมาณ 0.75-1.00 เมตร สามารถเร่งอิเล็กตรอนให้มีพลังงานสูงถึง 340 ล้านอิเล็กตรอนโวลต์
บีตาทรอนเครื่องแรกสร้างโดย โดนัลด์ ดับเบิลยู. เคิร์สต์ (Donald W. Kerst) ในปี พ.ศ. 2483 ตั้งอยู่ที่มหาวิทยาลัยอิลลินอยส์ ประเทศสหรัฐอเมริกา สามารถเร่งอิเล็กตรอนให้มีพลังงาน 2.5 ล้านอิเล็กตรอนโวลต์

binding energy                                              พลังงานยึดเหนี่ยว
พลังงานยึดเหนี่ยวของโปรตอนและนิวตรอนในนิวเคลียส มีค่าเท่ากับพลังงานที่น้อยที่สุดสำหรับการแยกนิวเคลียสออกเป็นโปรตอนและนิวตรอน
นอกจากนี้ยังหมายถึง พลังงานยึดเหนี่ยวของอิเล็กตรอนด้วย ซึ่งมีค่าเท่ากับพลังงานที่ต้องใช้เพื่อแยกอิเล็กตรอนออกมาจากอะตอมหรือโมเลกุล

biological half-life                                          ครึ่งชีวิตทางชีวภาพ
ระยะเวลาที่สารกัมมันตรังสีในเนื้อเยื่อ อวัยวะ หรือร่างกายลดลงครึ่งหนึ่ง อันเนื่องมาจากกระบวนการทางชีวภาพ

blanket                                                          แบล็งเคต
ชั้นวัสดุเฟอร์ไทล์ เช่น ยูเรเนียม-238 หรือทอเรียม-232 ที่อยู่ล้อมรอบแกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ซึ่งเป็นวัสดุเกิดฟิชชันได้

blast wave                                                         คลื่นแรงผลักดันฉับพลัน
คลื่นกระแทกที่แพร่ไปในอากาศ หรือคลื่นที่มีความดันเพิ่มขึ้นซึ่งกำหนดได้แน่ชัด กระจายผ่านตัวกลางที่แวดล้อมอยู่ออกไปอย่างรวดเร็วจากศูนย์กลางของระเบิด หรือปรากฏการณ์ของแรงที่มีลักษณะคล้ายคลึงกัน

BNCT (boron neutron capture therapy)                 บีเอ็นซีที, รังสีรักษาโดยการจับยึดนิวตรอน
การรักษาผู้ป่วยโรคมะเร็งบางชนิด โดยการฉีดสารประกอบโบรอนเสถียรให้ไปสะสมในเซลล์มะเร็ง แล้วฉายรังสีนิวตรอนไปที่บริเวณนั้น อะตอมโบรอนจะจับยึดนิวตรอนไว้กลายเป็นโบรอนกัมมันตรังสี ซึ่งจะสลายพร้อมกับปล่อยอนุภาคแอลฟาออกมาทำลายเซลล์มะเร็งนั้น
(ดู neutron capture ประกอบ)

body burden                                                  ปริมาณสะสมในร่างกาย
ปริมาณสารกัมมันตรังสีที่อยู่ภายในร่างกายของมนุษย์หรือสัตว์
(ดู background radiation และ wholebody counter ประกอบ)

boiling water cooled and moderated reactor เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำเดือด
ดู boiling water reactor

boiling water reactor; BWR type reactor;               เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำเดือด
boiling water cooled and moderated reactor
เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่ใช้น้ำเป็นทั้งตัวทำให้เย็นและตัวหน่วงความเร็วนิวตรอน โดยออกแบบการทำงานให้น้ำเดือดอยู่ภายในแกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ และใช้ไอน้ำที่เกิดขึ้นไปขับกังหันไอน้ำของเครื่องกำเนิดไฟฟ้าโดยตรงเพื่อผลิตเป็นกระแสไฟฟ้า

bone marrow syndrome                                       กลุ่มอาการทางไขกระดูก
กลุ่มอาการป่วยจากการได้รับรังสีที่มีอำนาจทะลุทะลวงสูงจากภายนอกทั่วร่างกายในระยะเวลาสั้น ๆ ปริมาณตั้งแต่ 1 เกรย์ ขึ้นไป ทำให้เกิดการลดลงของเม็ดเลือดและก่อให้เกิดอาการต่าง ๆ เช่น อ่อนเพลีย โลหิตจาง ร่างกายติดเชื้อง่าย เลือดไหลไม่หยุด
(ดู radiation syndrome; gastrointestinal syndrome และ cerebrovascular syndrome ประกอบ)

boron neutron capture therapy (BNCT)                 รังสีรักษาโดยการจับยึดนิวตรอน, บีเอ็นซีที
ดู BNCT (boron neutron capture therapy) 

brachytherapy                                                    รังสีรักษาระยะใกล้
การรักษาโดยใช้สารกัมมันตรังสีที่เป็นของแข็ง ฝังไว้ในร่างกายใกล้ ๆ กับบริเวณที่ต้องการรักษา

Bragg’s law                                                        กฎของแบรกก์
กฎที่อธิบายความสัมพันธ์ระหว่างความยาวคลื่นของรังสีเอกซ์ตกกระทบ มุมตกกระทบ และระยะห่างของอะตอม ซึ่งเป็นเงื่อนไขของการเกิดปรากฏการณ์การเลี้ยวเบนรังสีเอกซ์
กฎนี้ ดับเบิลยู. แอล. แบรกก์ (W. L. Bragg) คิดขึ้นในปี พ.ศ. 2455 และได้รับรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์ร่วมกับบิดา คือ ดับเบิลยู. เอช. แบรกก์ (W. H. Bragg) ในปี พ.ศ. 2458

breeder reactor                                                เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ผลิตเชื้อเพลิง
เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่ผลิตวัสดุฟิสไซล์ขึ้นในแบล็งเคต โดยนิวตรอนเข้าไปทำปฏิกิริยากับวัสดุเฟอร์ไทล์บางส่วนทำให้กลายเป็นวัสดุฟิสไซล์

bremsstrahlung                                                  เบรมส์ชตราลุง
รังสีคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าที่ถูกปล่อยออกมา เมื่ออนุภาคที่มีประจุถูกเร่งให้เร็วขึ้น หรือถูกหน่วงให้ช้าลง รังสีเอกซ์จากเครื่องเอกซเรย์ทั่วไปก็เป็นรังสีชนิดนี้

burnable poison                                                 พอยซันเสื่อมสภาพได้
            สารดูดกลืนนิวตรอน เช่น โบรอน ที่ผสมไว้ในแท่งเชื้อเพลิงหรือเปลือกหุ้มเชื้อเพลิง เพื่อลดการเกิดปฏิกิริยานิวเคลียร์ในระยะแรกของการใช้เชื้อเพลิงนิวเคลียร์ ซึ่งมีปริมาณเชื้อเพลิงนิวเคลียร์มาก หลังจากใช้งานไประยะหนึ่งจะค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นสารที่ไม่ดูดกลืนนิวตรอน เป็นการชดเชยผลจากเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ที่ถูกใช้ไป และการสะสมตัวของผลผลิตการแบ่งแยกนิวเคลียสที่ดูดกลืนนิวตรอนที่เกิดขึ้นในเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ ทำให้อายุการใช้งานของเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ยาวนานขึ้น

burnup                                                              เบิร์นอัป
            การวัดการใช้เชื้อเพลิงนิวเคลียร์ของเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ โดยอาจคิดเป็นร้อยละของอะตอมเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ที่เกิดการแบ่งแยกนิวเคลียส หรือพลังงานที่ผลิตได้ต่อหน่วยน้ำหนักของเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์

burst reactor                                          เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบทวีกำลัง
          ดู pulsed reactor

BWR type reactor                                   เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำเดือด
          ดู boiling water reactor

carbon-14                                                          คาร์บอน-14
ไอโซโทปรังสีของธาตุคาร์บอน มีครึ่งชีวิต 5,730 ปี เกิดขึ้นในบรรยากาศชั้นบนของโลก โดยอนุภาคนิวตรอนที่เกิดมาจากรังสีคอสมิกไปชนนิวเคลียสของธาตุไนโตรเจนเกิดเป็นคาร์บอน-14 และถูกออกซิไดส์ไปเป็นคาร์บอนไดออกไซด์เข้าสู่วงจรของสิ่งมีชีวิต หลังจากสิ่งมีชีวิตตายไป จะไม่มีการแลกเปลี่ยนกับคาร์บอนไดออกไซด์ในอากาศอีก คาร์บอน-14 ที่มีอยู่ก็จะสลายลดลงด้วยอัตราที่สามารถทราบได้ จึงใช้ในการคำนวณอายุซากสิ่งมีชีวิตและวัตถุโบราณที่มีคาร์บอนเป็นองค์ประกอบ
(ดู radiocarbon dating ประกอบ)

carbon-14 dating                                                การหาอายุจากคาร์บอน-14
ดู radiocarbon dating

cerebrovascular syndrome;                            กลุ่มอาการทางระบบประสาทส่วนกลาง
central nervous system syndrome
กลุ่มอาการป่วยจากการได้รับรังสีที่มีอำนาจทะลุทะลวงสูงจากภายนอกทั่วร่างกายในระยะเวลาสั้น ปริมาณตั้งแต่ 50 เกรย์ขึ้นไป อาการที่เกิดได้แก่ กระวนกระวาย สับสน คลื่นไส้และอาเจียนอย่างรุนแรง ไม่รู้สึกตัว และจะเสียชีวิตภายในระยะเวลาอันสั้น
(ดู radiation syndrome; bone marrow syndrome และ gastrointestinal syndrome ประกอบ)

Cerenkov radiation                                             การแผ่รังสีเซเรนโกฟ
ปรากฏการณ์เรืองแสงเมื่ออนุภาคที่มีประจุเคลื่อนผ่านวัสดุโปร่งใส ด้วยความเร็วที่สูงกว่าความเร็วของแสงในวัสดุนั้น เช่น ในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ หรือเครื่องฉายรังสีแกมมาแบบสระน้ำ จะเห็นการแผ่รังสีนี้เป็นแสงเรืองสีฟ้า
พาเวล อะเลกเซเยวิช เซเรนคอฟ (Pavel Alexsejevich Cerenkov) เป็นคนแรกที่อธิบายปรากฏการณ์นี้

chain reaction, fission                                       ปฏิกิริยาลูกโซ่แบ่งแยกนิวเคลียส
ปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียสที่สามารถเกิดขึ้นซ้ำ ๆ ได้เอง โดยนิวเคลียสจะดูดกลืนนิวตรอนแล้วเกิดการแบ่งแยกของนิวเคลียสขึ้น พร้อมกับปลดปล่อยนิวตรอนใหม่เพิ่มขึ้นออกมา ซึ่งจะถูกนิวเคลียสอื่น ๆ ดูดกลืนต่อไปอีก และทำให้เกิดปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียสต่อเนื่องไปเรื่อย ๆ
(ดู fission ประกอบ)

characteristic X-rays                                          รังสีเอกซ์ลักษณะเฉพาะ
รังสีที่เกิดจากการที่อะตอมถูกกระตุ้น ทำให้อิเล็กตรอนวงในหลุดออกไป และอิเล็กตรอนวงถัดไปเข้ามาแทนที่ แล้วให้พลังงานส่วนเกินออกมาในรูปของรังสีเอกซ์ซึ่งมีค่าพลังงานเฉพาะของธาตุที่ถูกกระตุ้น
(ดู excited state ประกอบ)

chemical shim                                                   สารเคมีเสริมการควบคุม
สารเคมี เช่น กรดบอริก ที่เติมเข้าไปในตัวทำให้เย็นของเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ เพื่อเสริมการทำงานของแท่งควบคุมปฏิกิริยาแบ่งแยกนิวเคลียส โดยการดูดกลืนนิวตรอน

chimera                                                   ไคมีรา
สิ่งมีชีวิตที่มีเนื้อเยื่อบางส่วนประกอบด้วยเซลล์ที่มีความแตกต่างทางพันธุกรรมมากกว่าหนึ่งชนิด เช่น ต้นไม้ที่มีใบด่าง

chromosome mutation                                   การกลายของโครโมโซม
การเปลี่ยนแปลงที่โครงสร้างหรือจำนวนโครโมโซม

chronic exposure                                                การรับรังสีเรื้อรัง
การรับรังสีระดับต่ำเป็นเวลายาวนาน เช่น การรับรังสีจากนิวไคลด์กัมมันตรังสีที่มีอายุยาวในธรรมชาติหรือสิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาหลายปี

chronic intake                                                    การรับนิวไคลด์กัมมันตรังสีเรื้อรัง
การรับนิวไคลด์กัมมันตรังสีเข้าสู่ร่างกายโดยการหายใจ การกิน หรือ การซึมผ่านผิวหนังหรือบาดแผล อย่างต่อเนื่องในช่วงระยะเวลานาน ดังนั้น ปริมาณรังสีผูกพันจึงเป็นผลรวมของปริมาณรังสีผูกพันที่ได้รับในคราวเดียวของแต่ละช่วง

cladding                                                       เปลือกหุ้มเชื้อเพลิง
โลหะที่ใช้ห่อหุ้มแท่งเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ เพื่อป้องกันการกัดกร่อนเนื้อเชื้อเพลิงจากตัวทำให้เย็น และป้องกันผลผลิตการแบ่งแยกนิวเคลียสไม่ให้ออกมาปนในตัวทำให้เย็น วัสดุที่ใช้ เช่น อะลูมิเนียม โลหะผสมของอะลูมิเนียม เหล็กกล้าไร้สนิม และโลหะผสมของเซอร์โคเนียม

clean bomb                                                   คลีนบอมบ์
ระเบิดนิวเคลียร์ที่มีฝุ่นกัมมันตรังสีเกิดขึ้นค่อนข้างน้อย
(ดู dirty bomb ประกอบ)

clearance                                                          การตรวจผ่าน
1. การให้สารกัมมันตรังสีหรือวัสดุกัมมันตรังสีพ้นจากการดำเนินการภายใต้การควบคุมทางด้านการป้องกันอันตรายจากรังสี โดยพนักงานเจ้าหน้าที่ตามกฎหมาย
2. กระบวนการทางชีววิทยาในการขจัดสารกัมมันตรังสีออกจากอวัยวะหรือร่างกาย

clearance level                                                   ระดับตรวจผ่าน
ค่าที่เท่ากับหรือน้อยกว่าความเข้มข้นกัมมันตภาพ หรือกัมมันตภาพรังสีรวมของวัสดุกัมมันตรังสี หรือสารกัมมันตรังสี ที่คณะกรรมการพลังงานปรมาณูเพื่อสันติกำหนดไว้ให้พ้นจากการควบคุม

coincidence counting                                     การนับรังสีบรรจวบ
การนับรังสีที่เกิดจากเหตุการณ์การแผ่รังสีลักษณะเฉพาะตั้งแต่สองเหตุการณ์ขึ้นไป ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกันหรือเกิดในช่วงเวลาที่สัมพันธ์กัน การนับรังสีนี้เป็นวิธีหนึ่งเพื่อตรวจหาหรือจำแนกวัสดุกัมมันตรังสี และใช้เทียบมาตรฐานอัตราการสลายของวัสดุกัมมันตรังสีนั้น ซึ่งมีประโยชน์ในด้านการวิเคราะห์เชิงก่อกัมมันตภาพรังสี การถ่ายภาพทางการแพทย์ การศึกษารังสีคอสมิก และการวัดรังสีระดับต่ำ
(ดู counter ประกอบ)

collective dose                                              ปริมาณรังสีรายกลุ่ม
ปริมาณรังสีรวมที่ประชากรกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งได้รับ ซึ่งเป็นผลรวมของปริมาณรังสีที่สมาชิกแต่ละคนได้รับ มีหน่วยเป็น ซีเวิร์ต-คน

commissioning                                                  การเริ่มดำเนินงาน
กระบวนการทดสอบการทำงานของระบบและอุปกรณ์ต่าง ๆ รวมถึงการทดลองเดินเครื่องของโรงงานนิวเคลียร์ก่อนได้รับอนุญาตให้เดินเครื่อง เพื่อตรวจสอบว่าตรงตามแบบและเกณฑ์สมรรถนะที่ต้องการ

committed dose                                                 ปริมาณ (รังสี) ผูกพัน
ปริมาณรังสียังผลจากสารกัมมันตรังสีที่เข้าสู่ร่างกาย บางชนิดจะกระจายไปทั่วร่างกาย บางชนิดจะไปสะสมอยู่ในอวัยวะเฉพาะที่ เรียกว่า อวัยวะวิกฤติ (critical organ) เช่น ไอโอดีนจะสะสมอยู่ที่ต่อมไทรอยด์ รังสีจะมีผลต่อร่างกายจนกว่าสารกัมมันตรังสีนั้นสลายหมดไปหรือถูกขับถ่ายออกจนหมด ปกติจะคำนวณระยะเวลาการรับรังสี 50 ปีสำหรับผู้ใหญ่ และ 70 ปีสำหรับเด็ก มีหน่วยเป็น ซีเวิร์ต

Compton scattering                                       การกระเจิงแบบคอมป์ตัน
ปรากฏการณ์เมื่อโฟตอนเข้าชนอิเล็กตรอนของอะตอม แล้วเกิดการกระเจิง โฟตอนที่กระเจิงออกไปจะมีพลังงานลดลงจากเดิม ซึ่งขึ้นอยู่กับมุมของการกระเจิงและมวลของอนุภาคที่ถูกชน
ปรากฏการณ์นี้ตั้งชื่อตามผู้ค้นพบ คือ อาร์เทอร์ ฮอลลี คอมป์ตัน (Arthur Holly Compton) ซึ่งได้รับรางวัลโนเบลในปี พ.ศ.2470

condition monitoring                                      การเฝ้าตรวจภาวะ
การสังเกต การวัด หรือแนวโน้ม ของตัวบ่งชี้ภาวะโดยเทียบกับพารามิเตอร์เสรี เช่น เวลาหรือรอบการทำงาน เพื่อแสดงว่า โครงสร้าง ระบบ หรือส่วนประกอบ สามารถใช้งานตามเกณฑ์ที่กำหนดได้ทั้งในปัจจุบันและอนาคต

conditioning, waste                                             การปรับสภาพกากกัมมันตรังสี
กระบวนการปรับสภาพกากกัมมันตรังสีที่อยู่ภายในภาชนะบรรจุ ให้อยู่ในสภาพที่เหมาะสมสำหรับการดำเนินการต่อไป เช่น การขนส่ง การเก็บพัก และ/หรือ การขจัดกากกัมมันตรังสี การปรับสภาพกากกัมมันตรังสี ได้แก่ การทำให้อยู่ในสภาพของแข็ง การหีบห่อ และการบรรจุในภาชนะหลายชั้น

confinement                                                      สิ่งกักกั้น
สิ่งที่สร้างขึ้นล้อมอุปกรณ์หลักของโรงงานนิวเคลียร์ เพื่อป้องกันหรือบรรเทาการปล่อยวัสดุกัมมันตรังสีออกสู่สิ่งแวดล้อมในสภาวะการทำงานปกติหรือกรณีเกิดอุบัติเหตุ เช่น บ่อน้ำแกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์
(ดู containment ประกอบ)

containment; reactor containment                        อาคารคลุมเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์
อาคารหรือสิ่งก่อสร้างชั้นนอกที่ออกแบบให้มีความแข็งแรงเป็นพิเศษเพื่อป้องกันเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์จากอุบัติภัยภายนอก และเพื่อไม่ให้สารกัมมันตรังสีแพร่กระจายออกสู่สิ่งแวดล้อมกรณีเกิดอุบัติเหตุภายในอาคารหรือสิ่งกักกั้นชำรุดหรือเสียหาย

contamination                                                    การเปื้อนสารกัมมันตรังสี
ดู radioactive contamination

control rod                                                    แท่งควบคุม
อุปกรณ์ควบคุมกำลังของเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์มีลักษณะเป็นแท่ง แผ่น หรือท่อ ประกอบด้วยสารดูดกลืนนิวตรอน เช่น แฮฟเนียม โบรอน อุปกรณ์นี้อยู่ภายในแกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์และสามารถปรับการเคลื่อนที่เข้าหรือออกเพื่อลดหรือเพิ่มอัตราการเกิดปฏิกิริยานิวเคลียร์

controlled area                                              พื้นที่ควบคุม
            พื้นที่ที่ต้องมีมาตรการป้องกันและข้อกำหนดด้านความปลอดภัยโดยเฉพาะในการควบคุมการรับรังสีจากการทำงาน หรือจำกัดการเปื้อนของสารกัมมันตรังสีไม่ให้แพร่กระจายออกไปในระหว่างการทำงานเพื่อหลีกเลี่ยง หรือจำกัดโอกาสการได้รับรังสี

coolant                                                              ตัวทำให้เย็น
สารระบายหรือถ่ายโอนความร้อนที่หมุนเวียนในระบบระบายความร้อนของเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ เช่น น้ำ น้ำมวลหนัก อากาศ คาร์บอนไดออกไซด์ โซเดียมเหลว และโลหะผสมโซเดียม-โพแทสเซียม

core                                                                  แกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์
บริเวณส่วนกลางเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ เป็นบริเวณที่เกิดปฏิกิริยาลูกโซ่แบ่งแยกนิวเคลียส ประกอบด้วย เชื้อเพลิงนิวเคลียร์ แท่งควบคุม สารหน่วงความเร็วนิวตรอน และโครงสร้างที่รองรับอุปกรณ์ต่าง ๆ

cosmic radiation                                                รังสีคอสมิก
รังสีจากอวกาศซึ่งเข้าสู่ชั้นบรรยากาศของโลก มีองค์ประกอบโดยประมาณ ได้แก่ โปรตอนร้อยละ 87 รังสีแอลฟาร้อยละ 11 รังสีอนุภาคหนักที่มีเลขเชิงอะตอมระหว่าง 4 ถึง 26 ร้อยละ 1 และ อิเล็กตรอนร้อยละ 1

cosmogenic radionuclides                                   นิวไคลด์กัมมันตรังสีเกิดจากรังสีคอสมิก
นิวไคลด์กัมมันตรังสีที่เกิดขึ้นเมื่อรังสีคอสมิกชนกับโมเลกุลของแก๊สในชั้นบรรยากาศของโลก เช่น ทริเทียม (H-3) คาร์บอน-14 (C-14) โซเดียม-22 (Na-22) และ เบริลเลียม-7 (Be-7)

counter                                                        เครื่องนับรังสี
อุปกรณ์ตรวจหาการแผ่รังสี หรือเครื่องสำรวจรังสี ซึ่งตรวจหาและวัดการแผ่รังสี จากการแตกตัวเป็นไอออน โดยแสดงเป็นผลรวมสะสม หรืออัตราการแผ่รังสี

critical mass                                                      มวลวิกฤต
มวลน้อยที่สุดของวัสดุที่เกิดการแบ่งแยกนิวเคลียสได้ ซึ่งเพียงพอต่อการเกิดและสืบเนื่องของปฏิกิริยาลูกโซ่แบ่งแยกนิวเคลียส
(ดู fissionable material ประกอบ)

criticality                                                      ภาวะวิกฤต
ภาวะที่ปฏิกิริยาลูกโซ่แบ่งแยกนิวเคลียสสามารถสืบเนื่องอยู่ได้ โดยอัตราการเกิดนิวตรอนจากปฏิกิริยาเท่ากับอัตราการสูญเสียนิวตรอน

cross section, s                                                ภาคตัดขวาง
พื้นที่ปรากฏหรือยังผลของเป้านิวเคลียสหรือของอนุภาค ที่แสดงโอกาสในการเกิดปฏิกิริยานิวเคลียร์กับอนุภาคหรือรังสีที่เข้าหาเป้านั้น มีหน่วย เป็น บาร์น

curie, Ci                                                       คูรี
หน่วยเดิมที่ใช้วัดกัมมันตภาพ
1 คูรี หมายถึง การสลายของนิวไคลด์กัมมันตรังสี 3.7 x 10¹⁰ ครั้งต่อวินาที ซึ่งมาจากอัตราการสลายโดยประมาณของธาตุเรเดียมหนัก 1 กรัม
หน่วยคูรีตั้งขึ้นตามชื่อของมารี และปีแอร์ กูรี (Marie and Pierre Curie) ผู้ค้นพบธาตุเรเดียม เมื่อ พ.ศ. 2441 ปัจจุบันใช้หน่วยเป็น เบ็กเคอเรล แทน โดย 1 คูรี  เท่ากับ 3.7 x 10¹⁰ เบ็กเคอเรล

cyclotron                                                      ไซโคลทรอน
เครื่องเร่งอนุภาคที่อนุภาคถูกเร่งด้วยสนามไฟฟ้าและถูกควบคุมด้วยสนามแม่เหล็ก ให้เคลื่อนวนเป็นวงออกไปคล้ายก้นหอย เมื่อได้ความเร็วที่ต้องการ อนุภาคจะถูกปล่อยให้ชนกับวัสดุที่ใช้เป็นเป้า เครื่องเร่งอนุภาคชนิดนี้ใช้ในการวิจัยฟิสิกส์มูลฐาน และการผลิตสารไอโซโทปรังสี
ผู้ประดิษฐ์ คือ เออร์เนสต์ โอ. ลอว์เรนซ์ (Earnest O. Lawrence) ซึ่งได้รับรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์ ในปี พ.ศ. 2482

DAC (derived air concentration)     ดีเอซี, ค่ากำหนดความเข้มข้นนิวไคลด์กัมมันตรังสีในอากาศ
ดู derived air concentration (DAC)

daughter; daughter nuclide; daughter product        นิวไคลด์ลูก
นิวไคลด์ที่เกิดจากการสลายกัมมันตรังสีของนิวไคลด์ใด ๆ ซึ่งเรียกว่า นิวไคลด์แม่
(ดู decay, radioactive ประกอบ)

daughter nuclide                                                นิวไคลด์ลูก
ดู daughter

daughter product                                                นิวไคลด์ลูก
            ดู daughter

decay chain                                                       ลูกโซ่การสลายกัมมันตรังสี
ดู radioactive series

decay, radioactive                                              การสลาย(กัมมันตรังสี)
การแปลงนิวเคลียสที่เกิดขึ้นเองของนิวไคลด์กัมมันตรังสีหนึ่งให้เป็นนิวไคลด์อีกชนิดหนึ่ง หรือชนิดเดิมที่มีสถานะพลังงานต่างกัน กระบวนการนี้ทำให้จำนวนอะตอมกัมมันตรังสีของสารตั้งต้นลดลงตามเวลาที่ผ่านไป โดยมีการปล่อยอนุภาคแอลฟา หรืออนุภาคบีตา และหรือรังสีแกมมาออกมา หรือมีการจับยึดแบบนิวเคลียร์ (nuclear capture) หรือการสลัดอิเล็กตรอนออกจากวงโคจร หรือการแบ่งแยกนิวเคลียส คำนี้มีความหมายเหมือนกับ radioactive disintegration

decimal reduction dose, D10                                ดีเท็น
ปริมาณรังสีที่ทำให้เซลล์มีชีวิตรอดเหลืออยู่ร้อยละ 10 หรือ ปริมาณรังสีที่ทำให้เซลล์ตายร้อยละ 90

decommissioning                                               การเลิกดำเนินงาน
กระบวนการด้านบริหารจัดการและด้านเทคนิค เพื่อยกเลิกการควบคุมโรงงานนิวเคลียร์บางส่วนหรือทั้งหมด เนื่องจากไม่มีการใช้งานอีกต่อไป โดยต้องให้มีความปลอดภัยต่อสาธารณชนและสิ่งแวดล้อมในระยะยาว รวมถึงการลดปริมาณนิวไคลด์กัมมันตรังสีที่ตกค้างอยู่ตามวัสดุและสถานที่ต่าง ๆ
หลังจากเลิกดำเนินงาน วัสดุบางส่วนสามารถนำกลับมาแปรใช้ใหม่ ใช้ซ้ำ หรือจัดเก็บเป็นกากกัมมันตรังสี ส่วนสถานที่ก็สามารถใช้ประโยชน์ด้านอื่นได้
(ดู commissioning ประกอบ)

decontamination                                              การขจัดการเปื้อนสารกัมมันตรังสี
            ดู radioactive decontamination

delayed neutrons                                                ดีเลย์นิวตรอน
นิวตรอนที่ถูกปล่อยออกมาจากผลผลิตการแบ่งแยกนิวเคลียสในช่วงเวลาหลายวินาทีหรือหลายนาทีภายหลังการเกิดปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียส
ดีเลย์นิวตรอนที่เกิดขึ้นนี้มีไม่เกินร้อยละ 1 ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญสำหรับการออกแบบและควบคุมเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์
(ดู prompt neutrons ประกอบ)

depleted fuel                                                      เชื้อเพลิงด้อยสมรรถนะ
ดู depleted uranium

depleted uranium                                               ยูเรเนียมด้อยสมรรถนะ
ยูเรเนียมที่มีองค์ประกอบของยูเรเนียม-235 น้อยกว่าร้อยละ 0.7 พบได้ในเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ใช้แล้ว หรือผลพลอยได้จากการผลิตยูเรเนียมเสริมสมรรถนะ ซึ่งมียูเรเนียม-235 อยู่ ร้อยละ 0.20-0.25 นอกนั้นเป็นยูเรเนียม-238
(ดู natural uranium ประกอบ)

derived air concentration (DAC)     ค่ากำหนดความเข้มข้นนิวไคลด์กัมมันตรังสีในอากาศ, ดีเอซี
            ขีดจำกัดความเข้มข้นของนิวไคลด์กัมมันตรังสีแต่ละชนิดในอากาศ ที่จะทำให้ผู้ปฏิบัติงานในบริเวณนั้นตลอดระยะเวลาทำงานใน 1 ปี ได้รับนิวไคลด์กัมมันตรังสีเข้าสู่ร่างกายเท่ากับขีดจำกัดการรับนิวไคลด์กัมมันตรังสีรอบปี โดยคำนวณจากแบบจำลองมนุษย์อ้างอิง (Reference Man)
(ดู annual limit on intake (ALI) ประกอบ)

deterministic effect; non-stochastic effect                        ผลชัดเจน
            ผลที่เกิดขึ้นเมื่อร่างกายได้รับปริมาณรังสีเกินขีดเริ่มเปลี่ยน ทำให้เห็นผลกระทบอย่างชัดเจน ผลนี้จะรุนแรงมากขึ้นเมื่อได้รับปริมาณรังสีมากขึ้น

deuterium, ²H, D                                                ดิวเทอเรียม
ไอโซโทปของไฮโดรเจน ซึ่งนิวเคลียสประกอบด้วยโปรตอน และนิวตรอนอย่างละ 1 อนุภาค มีมวลเป็นสองเท่าของไฮโดรเจน
(ดู isotope และ hydrogen, H ประกอบ)

deuteron                                                            ดิวเทอรอน
นิวเคลียสของดิวเทอเรียม

diagnostic exposure                                           การรับรังสีจากการวินิจฉัยโรค
การได้รับรังสีของผู้มารับบริการทางการแพทย์ อันเป็นขั้นตอนหนึ่งในการวินิจฉัยโรค หรือตรวจหาความบกพร่องของอวัยวะ

direct action                                                      การกระทำโดยตรง
การที่รังสีถ่ายโอนพลังงานโดยตรงให้กับชีวโมเลกุลขนาดใหญ่ เช่น ดีเอ็นเอ และโปรตีน แล้วก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในโมเลกุลนั้น

dirty bomb                                                    เดอร์ตีบอมบ์
ระเบิดนิวเคลียร์ที่มีฝุ่นกัมมันตรังสีเกิดขึ้นค่อนข้างมาก ปัจจุบันคำนี้หมายรวมถึง ระเบิดที่มีสารกัมมันตรังสีรวมอยู่ด้วยเพื่อให้มีการกระจายของกัมมันตภาพรังสี

disintegration, radioactive                                   การสลายกัมมันตรังสี
ดู decay, radioactive

disposal, waste                                                  การขจัดกากกัมมันตรังสี
การดำเนินการเก็บกากกัมมันตรังสีไว้ในสถานที่ที่เหมาะสม โดยไม่มีการนำกลับมาใช้งานอีก รวมถึงการระบายน้ำและแก๊สจากสถานปฏิบัติการทางรังสีออกสู่สิ่งแวดล้อม ซึ่งต้องปฏิบัติให้เป็นไปตามเกณฑ์ที่กำหนดโดยคณะกรรมการพลังงานปรมาณูเพื่อสันติ
(ดู radioactive discharge ประกอบ)

dose                                                                 ปริมาณรังสี
            ดู radiation dose

dose limit                                                          ขีดจำกัดปริมาณรังสี
ค่ากำหนดสูงสุดของปริมาณรังสียังผลหรือปริมาณรังสีสมมูลที่บุคคลอาจได้รับจากการดำเนินกิจกรรมทางรังสี  ซึ่งคณะกรรมาธิการระหว่างประเทศด้านการป้องกันรังสี (International Commission on Radiation Protection, ICRP) ได้กำหนดขีดจำกัดปริมาณรังสีไว้ดังนี้
     1.  ผู้ปฏิบัติงาน
     -ปริมาณรังสียังผลเฉลี่ยไม่เกิน 20 มิลลิซีเวิร์ตต่อปีในระยะเวลา 5 ปีติดต่อกัน โดยในปีใดปีหนึ่งต้องได้รับปริมาณรังสียังผลไม่เกิน 50 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี
     -ปริมาณรังสีสมมูลที่เลนส์ตา ไม่เกิน 150 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี
     -ปริมาณรังสีสมมูลที่มือและเท้า หรือที่ผิวหนัง ไม่เกิน 500 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี
     2.  บุคคลทั่วไป
ปริมาณรังสียังผลไม่เกิน 1 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี โดยไม่รวมปริมาณรังสีจากธรรมชาติและปริมาณรังสีจากการรักษาพยาบาลทางการแพทย์
ทั้งนี้ในทางปฏิบัติต้องจำกัดให้ได้รับรังสีน้อยที่สุด
(ดู sievert, Sv ประกอบ)

dose rate                                                           อัตราปริมาณรังสี
            ปริมาณรังสีชนิดก่อไอออนต่อหนึ่งหน่วยเวลา เช่น เร็มต่อชั่วโมง ซีเวิร์ตต่อชั่วโมง

dose reduction factor (DRF)                                ปัจจัยการลดปริมาณรังสี, ดีอาร์เอฟ
การเปรียบเทียบปริมาณรังสีที่มีผลต่อเซลล์หรือสิ่งมีชีวิต เมื่อมีและไม่มีสารลดผลของรังสี ที่ก่อให้เกิดผลทางชีววิทยาเหมือนกัน ภายใต้เงื่อนไขเดียวกัน
            DRF = ปริมาณรังสีเมื่อมีสารลดผลของรังสี / ปริมาณรังสีเมื่อไม่มีสารลดผลของรังสี
(ดู radioprotector ประกอบ)

DRF (dose reduction factor)                                ปัจจัยการลดปริมาณรังสี, ดีอาร์เอฟ
            ดู dose reduction factor (DRF) ประกอบ

EAL (emergency action level)                              อีเอแอล, ระดับต้องปฏิบัติกรณีฉุกเฉิน
            ดู emergency action level (EAL)

ECCS (emergency core cooling system)              อีซีซีเอส, ระบบระบายความร้อน
แกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ฉุกเฉิน
            ดู ECCS (emergency core cooling system)

effective dose, E                                                ปริมาณรังสียังผล
ผลรวมของปริมาณรังสีสมมูล หลังจากปรับเทียบสภาพไวต่อรังสีของแต่ละเนื้อเยื่อ หรืออวัยวะทั่วร่างกาย มีหน่วยเป็น ซีเวิร์ต ดังสมการต่อไปนี้

                       
โดย
            E          คือ ปริมาณรังสียังผล
            H_T         คือ ปริมาณรังสีสมมูลของแต่ละเนื้อเยื่อหรืออวัยวะ
            W_T        คือ ค่าปรับเทียบตามชนิดเนื้อเยื่อหรืออวัยวะ
(ดู equivalent dose, H_Tและ tissue weighting factor, W_T  ประกอบ)

effective half-life                                                ครึ่งชีวิตยังผล
ระยะเวลาที่สารกัมมันตรังสีใช้เพื่อลดกัมมันตภาพเหลือครึ่งหนึ่งของกัมมันตภาพตั้งต้น ซึ่งเป็นผลจากกระบวนการการสลายกัมมันตรังสี และ กระบวนการทางชีวภาพ

effective multiplication factor, keff                         ตัวประกอบพหุคูณยังผล
อัตราส่วนของจำนวนนิวตรอนในรุ่นใดรุ่นหนึ่ง ที่เกิดในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ ต่อจำนวนนิวตรอนที่เกิดในรุ่นก่อนหน้ารุ่นนั้น โดยจำนวนนิวตรอนดังกล่าวต้องลบด้วยจำนวนนิวตรอนที่ไม่ก่อให้เกิดปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียสออกก่อน
เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์จะเกิดภาวะวิกฤตได้เมื่อตัวประกอบพหุคูณยังผลมีค่าเท่ากับ 1
(ดู neutron generation ประกอบ)

Einstein equation                                               สมการไอสไตน์
ดู mass-energy equation

electromagnetic radiation                                    รังสีแม่เหล็กไฟฟ้า
คลื่นไฟฟ้าและคลื่นแม่เหล็กที่ประสาน และมีอันตรกิริยาต่อกัน เช่น คลื่นแสง คลื่นวิทยุ รังสีแกมมา และรังสีเอกซ์ รังสีเหล่านี้เคลื่อนที่ด้วยความเร็วเท่ากับความเร็วแสง และสามารถผ่านสุญญากาศได้

electron                                                             อิเล็กตรอน
อนุภาคมูลฐานที่เป็นส่วนประกอบของอะตอม  มีประจุไฟฟ้าลบ และมีมวล 1 ใน 1837 ส่วนของมวลโปรตอน โดยแต่ละอะตอมจะมีอิเล็กตรอนจำนวนหนึ่งอยู่ล้อมรอบนิวเคลียสที่มีประจุบวก สำหรับอะตอมที่เป็นกลางจำนวนอิเล็กตรอนจะเท่ากับจำนวนโปรตอนและเป็นตัวกำหนดสมบัติทางเคมีของอะตอม

electron capture                                                 การจับยึดอิเล็กตรอน
การสลายกัมมันตรังสีแบบหนึ่งของนิวไคลด์ โดยอิเล็กตรอนจากวงโคจรในสุด 1 อนุภาค ถูกจับยึดและรวมเข้ากับนิวเคลียส เกิดเป็นนิวไคลด์ชนิดใหม่ที่มีเลขมวลคงเดิม แต่มีเลขเชิงอะตอมลดลง 1
(ดู K-capture ประกอบ)

electron linear accelerator                                 เครื่องเร่งอิเล็กตรอนเชิงเส้น
เครื่องเร่งอิเล็กตรอน ที่อิเล็กตรอนถูกเร่งให้เคลื่อนที่เป็นเส้นตรงด้วยสนามไฟฟ้า มีสองแบบคือ แบบที่อิเล็กตรอนถูกควบคุมด้วยสนามไฟฟ้าสถิต และแบบที่ควบคุมด้วยสนามไฟฟ้าย่านความถี่คลื่นวิทยุ สามารถเร่งลำอิเล็กตรอนให้มีพลังงานระหว่าง 0.1-10 ล้านอิเล็กตรอนโวลต์ แบบแรกให้พลังงานของอิเล็กตรอนต่ำกว่าแบบหลัง
เครื่องเร่งชนิดนี้เหมาะสำหรับงานวิจัยทางฟิสิกส์ และการปรับปรุงคุณภาพวัสดุหรือผลิตภัณฑ์ เช่น งานเคลือบผิววัตถุและงานผลิตเวชภัณฑ์ปลอดเชื้อ

electron volt, eV                                            อิเล็กตรอนโวลต์
หน่วยหนึ่งของพลังงานหรืองาน
1 อิเล็กตรอนโวลต์ คือ พลังงานจลน์ของอิเล็กตรอนที่เคลื่อนที่ผ่านความต่างศักย์ไฟฟ้าขนาด 1 โวลต์ มีค่าเท่ากับ 1.603 x 10^-12 เอิร์ก

element                                                             ธาตุ
สารที่ประกอบด้วยอะตอมที่มีเลขเชิงอะตอมเดียวกัน และไม่สามารถแบ่งแยกเป็นสารอื่นได้ด้วยวิธีทางเคมี เช่น ไฮโดรเจน ตะกั่ว ยูเรเนียม

elementary particles                                           อนุภาคมูลฐาน
อนุภาคชั้นสามัญที่สุดของสสารและรังสี ส่วนใหญ่มีอายุสั้นและไม่ปรากฏในภาวะปกติ (ยกเว้น อิเล็กตรอน นิวตรอน โปรตอน และนิวทริโน) เดิมหมายถึงอนุภาคใด ๆ ที่ไม่สามารถแบ่งย่อยต่อไปได้ หรืออนุภาคที่เป็นองค์ประกอบของอะตอม ปัจจุบันหมายถึงอนุภาคโปรตอน นิวตรอน อิเล็กตรอน มีซอน มิวออน แบริออน และปฏิยานุภาคของอนุภาคเหล่านี้ รวมทั้งโฟตอน แต่ไม่รวมอนุภาคแอลฟาหรือ       ดิวเทอรอน

emergency action level (EAL)                            ระดับต้องปฏิบัติกรณีฉุกเฉิน, อีเอแอล
เกณฑ์แสดงระดับปฏิบัติกรณีฉุกเฉินทางรังสี โดยกำหนดเป็นค่าเฉพาะเพื่อระบุระดับของเหตุการณ์ฉุกเฉินทางรังสี

emergency core cooling system (ECCS)              ระบบระบายความร้อนแกน
เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ฉุกเฉิน, อีซีซีเอส
ระบบระบายความร้อนฉุกเฉินที่ออกแบบเพื่อขจัดความร้อนตกค้างจากแท่งเชื้อเพลิงในกรณีระบบระบายความร้อนหลักของแกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ไม่ทำงาน

enhanced-radiation warhead (ERW)                      หัวรบเพิ่มสมรรถนะรังสี, อีอาร์ดับเบิลยู
หัวรบที่เป็นลูกระเบิดนิวตรอน
(ดู neutron bomb ประกอบ)

enriched material                                          วัสดุเสริมสมรรถนะ
            วัสดุที่มีสัดส่วนของไอโซโทปที่ต้องการ ถูกทำให้เพิ่มสูงขึ้นกว่าสัดส่วนที่พบตามธรรมชาติ เช่น ยูเรเนียมตามธรรมชาติจะประกอบด้วยยูเรเนียม-238 ประมาณร้อยละ 99.3 และยูเรเนียม-235 (ซึ่งเกิดฟิชชันได้) ประมาณร้อยละ 0.7 ส่วนยูเรเนียมเสริมสมรรถนะ จะมีไอโซโทปยูเรเนียม-235 สูงกว่าร้อยละ 0.7
(ดู isotope separation ประกอบ)

enrichment plant                                                โรงงานเสริมสมรรถนะ (ยูเรเนียม)
โรงงานผลิตยูเรเนียมเสริมสมรรถนะ โดยการทำให้ยูเรเนียม-235 มีสัดส่วนสูงขึ้นกว่าที่พบตามธรรมชาติ เช่น โรงงานแบบหมุนเหวี่ยงแก๊ส โรงงานแบบแพร่แก๊ส

environmental monitoring                                    การเฝ้าตรวจสิ่งแวดล้อม
การเฝ้าสังเกตปริมาณรังสี และความเข้มข้นของนิวไคลด์กัมมันตรังสีในตัวอย่างจากสิ่งแวดล้อมภายนอกสถานปฏิบัติการทางรังสี

epithermal neutron                                        เอพิเทอร์มัลนิวตรอน
นิวตรอนที่มีพลังงานสูงกว่าเทอร์มัลนิวตรอนแต่ต่ำกว่านิวตรอนเร็ว มีพลังงานในช่วง 0.5 อิเล็กตรอนโวลต์ ถึง 1 แสนอิเล็กตรอนโวลต์ คำนี้มีความหมายเหมือนกับ intermediate neutron

equivalent dose, HT                                       ปริมาณรังสีสมมูล
ผลรวมของปริมาณรังสีดูดกลืนในเนื้อเยื่อหรืออวัยวะใด ๆ ของมนุษย์ หลังจากปรับเทียบการก่ออันตรายของรังสีทุกชนิดที่อวัยวะนั้นได้รับ โดยเทียบกับการก่ออันตรายของรังสีแกมมา มีหน่วยเป็น ซีเวิร์ต ดังสมการต่อไปนี้

                       
โดย
            H_T         คือ ปริมาณรังสีสมมูลของเนื้อเยื่อหรืออวัยวะใดๆ
            D_{T, R}       คือ ปริมาณรังสีดูดกลืนของรังสีแต่ละชนิดในเนื้อเยื่อหรืออวัยวะใดๆ
            W_R        คือ ค่าปรับเทียบตามชนิดรังสี 
(ดู absorbed dose, D_{T, R}และ radiation weighting factor, W_Rประกอบ)

equivalent ton                                                    ตันสมมูล
หน่วยหรือมาตราที่ใช้ระบุแรงระเบิดของระเบิดนิวเคลียร์ โดยเทียบต่อหน่วยน้ำหนักของระเบิดทีเอ็นที 1 ตัน ที่ปลดปล่อยพลังงานออกมาเท่ากัน
(ดู TNT equivalent ประกอบ)

excited state                                                      สถานะถูกกระตุ้น
สถานะของนิวเคลียส อิเล็กตรอน อะตอม หรือโมเลกุล ขณะเมื่อมีพลังงานสูงกว่าระดับปกติ พลังงานส่วนเกินของนิวเคลียสมักถูกปลดปล่อยเป็นรังสีแกมมา สำหรับพลังงานส่วนเกินของโมเลกุลอาจปรากฏในลักษณะการเรืองแสงหรือความร้อน
(ดู ground state ประกอบ)

external radiation                                                รังสีนอกร่างกาย
รังสีที่มนุษย์ได้รับจากแหล่งกำเนิดรังสีที่อยู่ภายนอกร่างกาย เช่น รังสีคอสมิก และรังสีจากต้นกำเนิดรังสีชนิดต่าง ๆ
(ดู source ประกอบ)

fallout                                                               ฝุ่นกัมมันตรังสี
อนุภาคกัมมันตรังสีซึ่งเกิดจากการระเบิดทางนิวเคลียร์ ที่แขวนลอยในอากาศ และตกสู่พื้นโลกในเวลาต่าง ๆ กัน
ฝุ่นกัมมันตรังสีที่ตกภายในเวลา 24 ชั่วโมง เรียกว่า “ฝุ่นกัมมันตรังสีเฉพาะที่” (local fallout)
ฝุ่นกัมมันตรังสีที่ถูกแรงระเบิดอัดเข้าไปสู่บรรยากาศชั้นโทรโพสเฟียร์เรียกว่า “ฝุ่นกัมมันตรังสีโทรโพสเฟียร์” (tropospheric fallout) ฝุ่นชนิดนี้จะไม่ตกลงสู่พื้นเฉพาะที่ แต่จะตกอยู่รอบโลกเป็นแถบแคบ ๆ บริเวณละติจูดที่เกิดการระเบิด
ฝุ่นกัมมันตรังสีที่ถูกแรงระเบิดอัดเข้าไปสู่บรรยากาศชั้นสตราโทสเฟียร์เรียกว่า “ฝุ่นกัมมันตรังสีสตราโทสเฟียร์” (stratospheric fallout) ฝุ่นเหล่านี้จะตกลงอย่างช้า ๆ ไปทั่วพื้นผิวโลก

fast breeder reactor (FBR)             เครื่องปฏิกรณ์ (นิวเคลียร์) แบบผลิตเชื้อเพลิง, เอฟบีอาร์
เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ชนิดเกิดปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียสด้วยนิวตรอนเร็วซึ่งสามารถผลิตวัสดุเกิดฟิชชันได้
(ดู fuel ประกอบ)

fast neutron                                                  นิวตรอนเร็ว
นิวตรอนที่มีพลังงานสูงกว่า 1 แสนอิเล็กตรอนโวลต์ เช่นนิวตรอนที่เกิดจากปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียส
(ดู epithermal neutron และ thermal neutron ประกอบ)

FBR (fast breeder reactor)             เอฟบีอาร์, เครื่องปฏิกรณ์ (นิวเคลียร์) แบบผลิตเชื้อเพลิง
ดู fast breeder reactor (FBR)

fertile material                                                    วัสดุเฟอร์ไทล์
วัสดุซึ่งสามารถแปลงให้เป็นวัสดุฟิสไซล์ได้ โดยการก่อกัมมันตภาพรังสีด้วยนิวตรอนในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ วัสดุเฟอร์ไทล์ ได้แก่ ยูเรเนียม-238 และทอเรียม-232 ซึ่งเมื่อจับยึดนิวตรอนแล้วจะเปลี่ยนเป็นวัสดุฟิสไซล์ คือ พลูโทเนียม-239 และยูเรเนียม-233 ตามลำดับ
(ดู fissile material ประกอบ)

film badge                                                    กลักฟิล์ม, ฟิล์มแบ็ดจ์
กลักบรรจุฟิล์มบันทึกปริมาณรังสี ที่ผู้ปฏิบัติงานทางรังสีใช้เพื่อให้ทราบว่าได้รับรังสีสะสมเป็นปริมาณเท่าใด

fireball                                                               ลูกไฟ, ไฟร์บอล
กลุ่มเพลิงสว่างจ้าที่เกิดจากแก๊สร้อนซึ่งก่อตัวขึ้นในเวลาเพียง 2 ถึง 3 ในล้านส่วนของวินาทีหลังการระเบิดของอาวุธนิวเคลียร์
(ดู atomic cloud ประกอบ)

fissile material                                                   วัสดุฟิสไซล์
วัสดุซึ่งประกอบด้วยธาตุที่นิวเคลียสแบ่งแยกได้โดยนิวตรอนทุกพลังงาน โดยเฉพาะกับเทอร์มัลนิวตรอน วัสดุฟิสไซล์ที่สำคัญ เช่น พลูโทเนียม-239 ยูเรเนียม-235 และ ยูเรเนียม-233
วัสดุฟิสไซล์นี้บางครั้งเรียกว่า วัสดุเกิดฟิชชันได้
(ดู fissionable material และ fertile material ประกอบ)

fission; nuclear fission                                  ฟิชชัน, การแบ่งแยกนิวเคลียส
การที่นิวเคลียสของธาตุหนักบางชนิดแบ่งแยกออกเป็นนิวเคลียสของธาตุที่เบากว่าอย่างน้อยสองชนิดที่มีขนาดใกล้เคียงกัน พร้อมกับปลดปล่อยนิวตรอน 1 ถึง 3 อนุภาค รังสีแกมมา และพลังงานออกมา

fission chain reaction                              ปฏิกิริยาลูกโซ่แบ่งแยกนิวเคลียส
ดู chain reaction, fission

fission fragments                                          ชิ้นส่วนการแบ่งแยกนิวเคลียส
นิวเคลียสสองชนิดที่เกิดจากการแบ่งแยกนิวเคลียส  มีมวลเชิงอะตอมปานกลางและมีกัมมันตภาพรังสี คำนี้ใช้หมายถึงผลผลิตปฐมภูมิการแบ่งแยกนิวเคลียสด้วย
(ดู fission products ประกอบ)

fission gases                                                แก๊สฟิชชัน
ผลผลิตการแบ่งแยกนิวเคลียสที่มีสถานะเป็นแก๊ส เช่น คริปทอนและซีนอน ในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่ใช้ผลิตกระแสไฟฟ้า

fission products                                            ผลผลิตการแบ่งแยกนิวเคลียส
นิวไคลด์กัมมันตรังสีที่เกิดจากการแบ่งแยกนิวเคลียสของธาตุหนัก รวมถึงนิวไคลด์ที่เกิดจากการสลายของนิวไคลด์กัมมันตรังสีเหล่านั้น
(ดู fission fragments และ decay, radioactive ประกอบ)

fission yield                                                       ฟิชชันยีลด์
ร้อยละของนิวไคลด์ใด ๆ ต่อนิวไคลด์ทั้งหมดที่เกิดขึ้นจากการแบ่งแยกนิวเคลียส หรือหมายถึงพลังงานที่ปล่อยจากการแบ่งแยกนิวเคลียสในการระเบิดแบบเทอร์โมนิวเคลียร์ เมื่อเปรียบเทียบกับพลังงานที่ปล่อยจากการหลอมนิวเคลียส
(ดู H-bomb ประกอบ)

fissionable material                                            วัสดุเกิดฟิชชันได้
วัสดุฟิสไซล์ และรวมถึงวัสดุที่นิวเคลียสแบ่งแยกได้ด้วยนิวตรอนเร็ว เช่น ยูเรเนียม-238
(ดู fertile material และ fissile material ประกอบ)

fission-product poisoning                         ภาวะพอยซันจากผลผลิตการแบ่งแยกนิวเคลียส
การดูดกลืน หรือ การจับยึดนิวตรอนโดยผลผลิตการแบ่งแยกนิวเคลียส ทำให้ปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียสในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ลดลง
(ดู poison ประกอบ)

food irradiation                                                   การฉายรังสีอาหาร
การนำอาหารหรือผลิตภัณฑ์อาหารซึ่งผลิตอย่างถูกสุขลักษณะและบรรจุในภาชนะหรือหีบห่อที่เหมาะสม ไปผ่านการฉายรังสีแกมมา หรือรังสีเอกซ์ หรือลำอิเล็กตรอนจากเครื่องเร่งอนุภาค ด้วยปริมาณรังสีที่เหมาะสม เพื่อฆ่าเชื้อโรคหรือพยาธิ ยับยั้งการทำลายหรือแพร่พันธุ์ของแมลง ยืดอายุการเก็บรักษา ยับยั้งการงอก และชะลอการสุก

free radical                                                        อนุมูลเสรี, อนุมูลอิสระ
ธาตุ หรือ หมู่ธาตุที่มีอิเล็กตรอนเดี่ยว (unpaired electron) อยู่ในโครงสร้าง เกิดขึ้นจากการกระตุ้นโมเลกุลของสารด้วยปฏิกิริยาเคมีหรือพลังงานบางชนิด ส่วนใหญ่มีความไวในการทำปฏิกิริยาเคมี เนื่องจากต้องการจับคู่กับอิเล็กตรอนอื่นเพื่อเข้าสู่สถานะเสถียร
อนุมูลเสรีใช้จุดทึบเป็นสัญลักษณ์ เช่น H?

fuel; nuclear fuel                                           เชื้อเพลิงนิวเคลียร์
            วัสดุเกิดฟิชชันได้ ที่ใช้เป็นเชื้อเพลิงในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ สำหรับผลิตพลังงาน

fuel assembly                                            ชุดเชื้อเพลิงนิวเคลียร์
แท่งหรือชิ้นส่วนเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ที่ประกอบเข้าด้วยกันเป็นชุด ทั้งนี้ แกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ประกอบขึ้นจากชุดแท่งเชื้อเพลิงเพียงชุดเดียว หรือหลาย ๆ ชุดรวมกัน

fuel cycle; nuclear fuel cycle                          วัฏจักรเชื้อเพลิงนิวเคลียร์
การปฏิบัติการทุกขั้นตอนที่เกี่ยวข้องกับเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ เริ่มตั้งแต่การทำเหมืองแร่ยูเรเนียมหรือทอเรียม ผ่านกระบวนการทางเคมีเพื่อให้มีความบริสุทธิ์ และการเสริมสมรรถนะยูเรเนียม การประกอบชุดเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ การใช้ในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ การแปรสภาพเชื้อเพลิงใช้แล้ว การวิจัยและพัฒนาใด ๆ ที่เกี่ยวข้อง  และการจัดการกากกัมมันตรังสี รวมถึงการเลิกดำเนินงานด้วย

fuel element                                                 ชิ้นส่วนเชื้อเพลิง
เนื้อเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ที่บรรจุอยู่ในเปลือกหุ้มเชื้อเพลิง มีรูปทรงเป็นแท่ง ท่อ แผ่น หรือรูปทรงอื่นที่พร้อมประกอบเป็นชุดเชื้อเพลิงนิวเคลียร์

fuel reprocessing                                          การแปรสภาพเชื้อเพลิงใช้แล้ว
กระบวนการแปรสภาพเชื้อเพลิงใช้แล้วจากเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ เพื่อแยกกากกัมมันตรังสีออกจากวัสดุเกิดฟิชชันได้ แล้วนำวัสดุเกิดฟิชชันได้กลับมาใช้ใหม่

fuel rod                                                             แท่งเชื้อเพลิง
เม็ดหรือเนื้อเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ ที่บรรจุในเปลือกหุ้มเชื้อเพลิงรูปทรงกระบอก พร้อมใช้หรือนำมาประกอบเป็นชุดเชื้อเพลิงนิวเคลียร์สำหรับใช้ในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์
(ดู fuel element ประกอบ)

fusion; nuclear fusion                                         ฟิวชัน, การหลอมนิวเคลียส
ปฏิกิริยาการหลอมนิวเคลียสของธาตุเบาสองนิวเคลียส เป็นนิวเคลียสที่หนักกว่าพร้อมปลดปล่อยพลังงานออกมา เช่น การหลอมนิวเคลียสของดิวเทอเรียมกับทริเทียมเป็นฮีเลียม

gamma field                                                      ไร่รังสีแกมมา
พื้นที่ที่มีอาณาบริเวณกว้างขวาง และติดตั้งเครื่องฉายรังสีแกมมาอยู่ตรงกลาง ใช้สำหรับปลูกพืชไร่ พืชสวน ไม้ดอก และไม้ประดับ เพื่อศึกษาผลของรังสีแกมมาปริมาณต่ำที่พืชได้รับอย่างสม่ำเสมอ รวมทั้งศึกษาการชักนำให้เกิดการกลายพันธุ์เพื่อประโยชน์ในการปรับปรุงพันธุ์พืช พื้นที่ดังกล่าวมักจะมีเนินเขาตามธรรมชาติ หรือคันดินล้อมรอบเพื่อกำบังรังสี
ตัวอย่างไร่รังสีแกมมาที่ Institute of Radiation Breeding, Ohmiyamachi, Ibaraki-ken ประเทศญี่ปุ่น เป็นพื้นที่ราบวงกลมรัศมี 100 เมตร ล้อมรอบด้วยเนินดินสูง 8 เมตร บริเวณตรงกลางพื้นที่ติดตั้งเครื่องฉายรังสีแกมมาจากต้นกำเนิดโคบอลต์-60 ที่มีกัมมันตภาพ 8.88 x 1013 เบ็กเคอเรล

gamma greenhouse                                            เรือนรังสีแกมมา
เรือนเพาะเลี้ยงพืชที่มีหลังคาโปร่งแสง บริเวณตรงกลางเรือนหรือด้านใดด้านหนึ่งของห้องติดตั้งเครื่องฉายรังสีแกมมา มีกำแพงคอนกรีตหนาเพื่อป้องกันไม่ให้รังสีออกสู่ภายนอก และมีเครื่องควบคุมการฉายรังสีอยู่ด้านนอก ใช้สำหรับศึกษาผลของรังสีต่อพืชและการชักนำให้เกิดการกลายพันธุ์โดยให้พืชที่ปลูกในกระถางได้รับรังสีปริมาณต่ำอย่างสม่ำเสมอเป็นเวลานาน
ตัวอย่างเรือนรังสีแกมมาที่ Institute of Radiation Breeding, Ohmiyamachi, Ibaraki-ken ประเทศญี่ปุ่น เป็นเรือนกระจกทรงแปดเหลี่ยม รัศมี 8 เมตร บริเวณตรงกลางเรือนติดตั้งเครื่องฉายรังสีแกมมาจากต้นกำเนิดซีเซียม-137 ที่มีกัมมันตภาพ 4.8 x 10¹²เบ็กเคอเรล

gamma irradiation                                              การฉายรังสีแกมมา
การฉายรังสีแกมมาให้วัตถุใด ๆ ซึ่งจะไม่มีรังสีตกค้าง

gamma radiation                                                รังสีแกมมา
ดู gamma rays, g-rays

gamma rays, g-rays; gamma radiation                 รังสีแกมมา
รังสีที่เป็นคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าชนิดคลื่นสั้น เกิดจากการสลายของนิวเคลียสที่ไม่เสถียร หรือจากปฏิกิริยานิวเคลียร์ มักเกิดร่วมกับอนุภาคแอลฟาและอนุภาคบีตา
รังสีแกมมามีอำนาจในการทะลุทะลวงสูง ดังนั้นในการป้องกันอันตรายจากรังสีจึงต้องใช้วัสดุที่มีความหนาแน่นสูง เช่น ตะกั่ว ยูเรเนียมด้อยสมรรถนะ หรือคอนกรีตหนาเป็นเครื่องกำบัง

gas centrifuge plant                                          โรงงานแบบหมุนเหวี่ยงแก๊ส
โรงงานเสริมสมรรถนะยูเรเนียมแบบหนึ่ง โดยการแยกไอโซโทปยูเรเนียม-238 และยูเรเนียม-235 ในรูปแก๊สเฮกซะฟลูออไรด์ออกจากกัน ด้วยการหมุนเหวี่ยงแก๊สที่ความเร็วสูงมากในเครื่องหมุนเหวี่ยงรูปทรงกระบอก ยูเรเนียม-238 ที่หนักกว่าจะเคลื่อนที่อยู่รอบนอกชิดกับผนังของเครื่องหมุนเหวี่ยง ยูเรเนียม-235 ซึ่งเบากว่าจะลอยขึ้นบริเวณตอนกลางของเครื่องหมุนเหวี่ยงเข้าสู่เครื่องหมุนเหวี่ยงถัด ๆ ไปซึ่งต่อเรียงเป็นอนุกรม จนกว่าจะได้ยูเรเนียม-235 ที่มีสมรรถนะตามต้องการ
(ดู enriched material ประกอบ)

gas cooled reactor; GCR type reactor  เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ชนิดระบายความร้อนด้วยแก๊ส
เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่ใช้แก๊ส เช่น คาร์บอนไดออกไซด์ เป็นตัวระบายความร้อนออกจากแกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์

gaseous diffusion plant                                  โรงงานแบบแพร่แก๊ส
โรงงานเสริมสมรรถนะยูเรเนียมแบบหนึ่ง โดยการแยกไอโซโทปยูเรเนียม-238 และยูเรเนียม-235 ในรูปแก๊สเฮกซะฟลูออไรด์ออกจากกันภายในเครื่องแพร่แก๊สที่มีตัวกั้นเป็นรูพรุน ยูเรเนียม–235 ซึ่งเบากว่าจะแพร่ผ่านเข้าสู่เครื่องแพร่แก๊สถัด ๆ ไปในอัตราที่เร็วกว่า จนกว่าจะได้ยูเรเนียม-235 ที่มีสมรรถนะตามต้องการ โรงงานชนิดนี้มีขนาดใหญ่และใช้กำลังไฟฟ้ามาก จึงไม่นิยมใช้ในปัจจุบัน
(ดู enriched material ประกอบ)

gastrointestinal syndrome                              กลุ่มอาการทางระบบทางเดินอาหาร
กลุ่มอาการป่วยจากการได้รับรังสีที่มีอำนาจทะลุทะลวงสูงจากภายนอกทั่วร่างกายในระยะเวลาสั้น ๆ ปริมาณตั้งแต่ 10 เกรย์ขึ้นไป มีอาการท้องร่วง คลื่นไส้ และอาเจียนอย่างรุนแรง และจะเสียชีวิตภายใน 2 สัปดาห์
(ดู radiation syndrome; bone marrow syndrome และ cerebrovascular syndrome ประกอบ)

GCR type reactor                          เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบระบายความร้อนด้วยแก๊ส
ดู gas cooled reactor

genetic effect; hereditary effect                           ผลต่อพันธุกรรม
            ผลกระทบของรังสีต่อสารพันธุกรรมของเซลล์สืบพันธุ์ของผู้ที่ได้รับรังสี แล้วถ่ายทอดลักษณะทางพันธุกรรมไปยังรุ่นถัดไป

gray, Gy                                                  เกรย์
หน่วยวัดปริมาณรังสีดูดกลืน โดย 1 เกรย์ มีค่าเท่ากับ 1 จูลต่อกิโลกรัมของมวลสาร
(ดู rad ประกอบ)

ground state                                                       สถานะพื้น
สถานะของนิวเคลียสอิเล็กตรอนอะตอม หรือโมเลกุล ขณะมีระดับพลังงานปกติ ซึ่งเป็นระดับต่ำที่สุด
(ดู excited state ประกอบ)

ground zero                                                       กราวนด์ซีโร
ตำแหน่งบนผิวดินในแนวดิ่ง ที่อยู่เหนือหรือใต้จุดศูนย์กลางการระเบิดของอาวุธนิวเคลียร์
(ดู surface zero ประกอบ)

habit survey                                                       การสำรวจลักษณะนิสัย
การสำรวจลักษณะนิสัยของกลุ่มประชากรในแต่ละพื้นที่ที่อาจนำไปสู่การได้รับรังสี เช่น พฤติกรรมการบริโภคและอาชีพ เพื่อประเมินปริมาณรังสีที่คาดว่าจะได้รับ โดยมุ่งเน้นไปยังกลุ่มประชากรที่คาดว่าจะได้รับรังสีสูงสุด

half value layer; half-thickness                            ความหนาลดรังสีลงครึ่ง
ความหนาของวัสดุกำบังรังสีซึ่งสามารถลดปริมาณรังสีที่ทะลุผ่านเหลือครึ่งหนึ่งของปริมาณรังสีเดิม

half-life; radiological half-life                                ครึ่งชีวิต
ระยะเวลาที่สารกัมมันตรังสีใช้ในกระบวนการการสลายกัมมันตรังสี เพื่อลดกัมมันตภาพเหลือครึ่งหนึ่งของกัมมันตภาพตั้งต้น

half-thickness                                                    ความหนาลดรังสีลงครึ่ง
         ดู half value layer

H-bomb; hydrogen bomb                                     ลูกระเบิดไฮโดรเจน
ลูกระเบิดที่แรงระเบิดเกิดจากปฏิกิริยาการหลอมนิวเคลียสของไอโซโทปของไฮโดรเจนภายใต้อุณหภูมิสูงมากจากการจุดระเบิดด้วยปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียส

heavy hydrogen                                                  ไฮโดรเจนมวลหนัก
ไอโซโทปของไฮโดรเจนที่มีเลขมวลเท่ากับ 2 โดยในนิวเคลียสประกอบด้วยโปรตอน 1 อนุภาคและนิวตรอน 1 อนุภาค มีชื่อเฉพาะเรียกว่า ดิวเทอเรียม
(ดู deuterium, ²H, D ประกอบ)

heavy water, D₂O                                           น้ำมวลหนัก
น้ำที่มีองค์ประกอบของอะตอมไฮโดรเจนมวลหนัก ต่ออะตอมไฮโดรเจนธรรมดาสูงกว่าสัดส่วนตามธรรมชาติ (1 ส่วนต่อ 6,500 ส่วน) อย่างมีนัยสำคัญ ใช้เป็นตัวหน่วงความเร็วนิวตรอนในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์บางชนิด

heavy water moderated reactor                            เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำมวลหนัก
          ดู heavy water reactor

heavy water reactor;                                   เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำมวลหนัก
heavy water moderated reactor
          เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่ใช้น้ำมวลหนักเป็นตัวหน่วงความเร็วนิวตรอน และเป็นตัวทำให้เย็น น้ำมวลหนักเป็นตัวหน่วงความเร็วนิวตรอนที่ดีเยี่ยม จึงช่วยเพิ่มโอกาสการเกิดปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียส ทำให้สามารถใช้ยูเรเนียมธรรมชาติเป็นเชื้อเพลิงได้โดยไม่ต้องเสริมสมรรถนะ

hematopoietic syndrome                                     กลุ่มอาการทางระบบเลือด
ดู bone marrow syndrome

hereditary effect                                                 ผลต่อพันธุกรรม
ดู genetic effect

HEU (high enriched uranium)                       เอชอียู, ยูเรเนียมสมรรถนะสูง
ดู high enriched uranium (HEU)

high radiation area                                              บริเวณรังสีสูง
            บริเวณที่มีการแผ่รังสีปริมาณสูงซึ่งอาจทำให้ผู้ที่เข้าไปปฏิบัติงานในบริเวณนั้นที่ระยะห่าง 30 เซนติเมตรจากต้นกำเนิดรังสี หรือ พื้นผิวที่รังสีทะลุผ่านได้รับปริมาณรังสีสมมูลเกิน 1 มิลลิซีเวิร์ต ในเวลา 1 ชั่วโมง

high enriched uranium (HEU)                             ยูเรเนียมสมรรถนะสูง, เอชอียู
ยูเรเนียมเสริมสมรรถนะที่มียูเรเนียม-235 ร้อยละ 20 ขึ้นไป

hydrogen, H                                                  ไฮโดรเจน
ธาตุที่เบาที่สุดและเป็นธาตุลำดับที่ 1 ในตารางพีริออดิก ประกอบด้วยไอโซโทป 3 ชนิด โดย 2 ชนิด พบในธรรมชาติ ได้แก่ ไฮโดรเจนหรือไฮโดรเจนมวลเบาซึ่งมีเลขมวลเท่ากับ 1 และดิวเทอเรียมหรือไฮโดรเจนมวลหนักซึ่งมีเลขมวลเท่ากับ 2 ส่วนชนิดที่ 3 ได้แก่ ทริเทียม มีเลขมวลเท่ากับ 3 เป็นไอโซโทปกัมมันตรังสีที่มนุษย์ผลิตขึ้น

hydrogen bomb                                                  ลูกระเบิดไฮโดรเจน
            ดู H-bomb

IAEA (International Atomic Energy Agency)        ไอเออีเอ, ทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ
          ดู International Atomic Energy Agency (IAEA)

ICRU sphere                                                 ทรงกลมไอซีอาร์ยู
ทรงกลมขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 30 เซนติเมตร ทำจากวัสดุที่มีการตอบสนองต่อรังสีเทียบเท่ากับเนื้อเยื่อมนุษย์ โดยมีความหนาแน่น 1 กรัมต่อลูกบาศก์เซนติเมตร และมีองค์ประกอบของออกซิเจนร้อยละ 76.2 คาร์บอนร้อยละ 11.1 ไฮโดรเจนร้อยละ 10.1 และไนโตรเจนร้อยละ 2.6 เป็นทรงกลมที่ใช้อ้างอิงสำหรับการหาค่าปริมาณรังสีสมมูล

immobilization, waste                                 การตรึงกากกัมมันตรังสี
กรรมวิธีหนึ่งของการปรับสภาพกากกัมมันตรังสี เพื่อป้องกันการรั่วหรือการแพร่กระจาย โดยการทำให้อยู่ในสภาพของแข็ง หรือห่อหุ้มด้วยวัสดุ หรือฝังในเนื้อวัสดุ เช่น การตรึงในซีเมนต์ด้วยการผสมกับซีเมนต์หรือฝังในเนื้อซีเมนต์ หรือในยางมะตอย หรือในแก้ว

indirect action                                            การกระทำโดยอ้อม
การที่รังสีถ่ายโอนพลังงานให้กับโมเลกุลของน้ำ มีผลให้เกิดอนุมูลเสรี H* และ HO* ซึ่งมีความไวในการทำปฏิกิริยาทางเคมีกับชีวโมเลกุล แล้วก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในโมเลกุลนั้น

individual monitoring; personal monitoring การเฝ้าสังเกตรายบุคคล
การเฝ้าสังเกตปริมาณรังสี และ/หรือความเข้มข้นของนิวไคลด์กัมมันตรังสีในร่างกาย และ/หรือ บนร่างกายของแต่ละบุคคล โดยการใช้เครื่องวัดรังสี เช่น มาตรรังสีแบบพกพา หรือเครื่องวัดรังสีทั่วร่างกาย

induced mutation                                               การกลายพันธุ์จากการเหนี่ยวนำ
การเปลี่ยนแปลงของสารพันธุกรรมหรือดีเอ็นเอของเซลล์สิ่งมีชีวิต โดยการใช้รังสีแกมมา หรือสารเคมีบางชนิดเหนี่ยวนำให้เกิดการกลาย

INES (International Nuclear Event Scale)             มาตราระหว่างประเทศว่าด้วยเหตุการณ์ทางนิวเคลียร์
ขั้นความรุนแรงของเหตุการณ์เกี่ยวกับปัญหาด้านความปลอดภัยที่เกิดขึ้นในโรงงานนิวเคลียร์ โดยกำหนดเป็นมาตราสากล ตั้งแต่ระดับ 0 ถึง 7 เพื่อสื่อสารแก่ประชาชนให้เข้าใจได้ทันที

intake                                                               การรับนิวไคลด์กัมมันตรังสี
การรับนิวไคลด์กัมมันตรังสีเข้าสู่ร่างกายโดยการหายใจ การกิน หรือการซึมผ่านผิวหนังหรือบาดแผล

integrated neutron flux                                        นิวตรอนฟลักซ์รวม
จำนวนนิวตรอนทั้งหมดต่อหน่วยพื้นที่ในช่วงเวลาที่กำหนด เป็นค่าที่ได้จากการคูณนิวตรอนฟลักซ์ด้วยเวลา
(ดู neutron flux ประกอบ)

intermediate neutron                                  อินเทอร์มีเดียตนิวตรอน
ดู epithermal neutron

interim storage                                                   การเก็บรักษาเฉพาะกาล
การเก็บรักษาเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ใช้แล้วหรือกากกัมมันตรังสีในสถานที่เก็บชั่วคราวก่อนที่จะนำไปดำเนินการหรือเก็บรักษาในสถานที่เก็บถาวรต่อไป
(ดู storage, waste และ disposal, waste ประกอบ)

internal radiation; internal exposure                      รังสีในร่างกาย
รังสีจากต้นกำเนิดรังสีใด ๆ ที่มีอยู่ในร่างกายมนุษย์ รวมทั้งที่ร่างกายได้รับจาก น้ำ อาหาร อากาศ การบำบัดรักษาทางการแพทย์ การปฏิบัติงานทางรังสี และจากอุบัติเหตุทางรังสี

International Atomic Energy Agency (IAEA)          ทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ,ไอเออีเอ
หน่วยงานสากลด้านความร่วมมือทางนิวเคลียร์ ตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2500 ภายใต้องค์การสหประชาชาติ สำนักงานใหญ่ตั้งอยู่ที่กรุงเวียนนา ประเทศออสเตรีย มีวัตถุประสงค์เพื่อส่งเสริมสันติภาพของโลก ป้องกันการแพร่ขยายอาวุธนิวเคลียร์ ให้ความช่วยเหลือด้านการใช้เทคโนโลยีนิวเคลียร์ในทางสันติเพื่อความปลอดภัยและความมั่นคงของมนุษยชาติ

International Nuclear Event Scale (INES) มาตราระหว่างประเทศว่าด้วยเหตุการณ์ทางนิวเคลียร์
ดู INES (International Nuclear Event Scale)

ion                                                                   ไอออน
อะตอมหรือโมเลกุลที่มีประจุไฟฟ้าจากการสูญเสียหรือได้รับอิเล็กตรอนหนึ่งอนุภาคหรือมากกว่า อะตอมหรือโมเลกุลที่สูญเสียอิเล็กตรอนจะเป็นไอออนบวก ถ้าได้รับอิเล็กตรอนเข้ามาจะเป็นไอออนลบ

ion pair                                                              คู่ไอออน
ไอออนบวกและไอออนลบที่มีขนาดประจุเท่ากัน เกิดจากการแตกตัวของอะตอมหรือโมเลกุลที่เป็นกลางเมื่อได้รับรังสี โดยอิเล็กตรอนที่หลุดออกจากอะตอมหรือโมเลกุลจะเป็นไอออนลบ ส่วนอะตอมหรือโมเลกุลที่อิเล็กตรอนหลุดออกไปนั้นจะเป็นไอออนบวก

ionizing radiation                                                รังสีชนิดก่อไอออน
รังสีหรืออนุภาคใด ๆ ที่สามารถก่อให้เกิดการแตกตัวเป็นไอออนได้ทั้งโดยทางตรงหรือโดยทางอ้อมในตัวกลางที่ผ่านไป เช่น รังสีแอลฟา รังสีบีตารังสีแกมมารังสีเอกซ์อนุภาคนิวตรอน อิเล็กตรอนที่มีความเร็วสูง โปรตอนที่มีความเร็วสูง รังสีเหล่านี้อาจทำให้เกิดอันตรายต่อเนื้อเยื่อของสิ่งมีชีวิต
(ดู beta particle, b ประกอบ)

irradiated food                                                    อาหารฉายรังสี
อาหารที่ผ่านการฉายรังสีด้วยปริมาณรังสีที่เหมาะสม ซึ่งไม่ก่อให้เกิดสารกัมมันตรังสี หรือมีรังสีตกค้างแต่ประการใด จึงไม่เป็นอันตรายต่อผู้บริโภค อาหารที่ผ่านการฉายรังสีเพื่อการพาณิชย์ภายในประเทศจะต้องมีฉลากแสดงข้อความ และเครื่องหมายว่าผ่านการฉายรังสีแล้ว พร้อมทั้งระบุวัตถุประสงค์ของการฉายรังสี ชื่อ ที่ตั้ง ของผู้ผลิตและผู้ฉายรังสี วัน เดือน ปี ที่ฉายรังสี
(ดู food irradiation ประกอบ)

isobar                                                 ไอโซบาร์
นิวไคลด์ที่มีมวลเชิงอะตอมเท่ากันแต่เลขเชิงอะตอมต่างกัน เช่น ¹⁴C ¹⁴N และ ¹⁴O
(ดู isotope ประกอบ)

isomer                                                         ไอโซเมอร์
นิวไคลด์ที่มีจำนวนนิวตรอนและโปรตอนในนิวเคลียสเท่ากัน แต่มีสถานะพลังงานต่างกัน เช่น Tc-99m เป็นไอโซเมอร์กับ Tc-99

isotone                                                              ไอโซโทน
นิวไคลด์ที่มีจำนวนนิวตรอนเท่ากันแต่จำนวนโปรตอนต่างกัน เช่น ³⁹K และ ⁴⁰Ca มีจำนวนนิวตรอนในนิวเคลียสเท่ากับ 20 เหมือนกัน

isotope                                                              ไอโซโทป
อะตอมของธาตุเดียวกัน ซึ่งในนิวเคลียสมีจำนวนโปรตอนเท่ากัน แต่จำนวนนิวตรอนต่างกัน เช่น ธาตุไฮโดรเจนมี 3 ไอโซโทป ได้แก่  ไอโซโทปของธาตุเดียวกัน จะมีสมบัติทางเคมีเหมือนกัน แต่สมบัติทางฟิสิกส์ต่างกัน

isotope separation                                    การแยกไอโซโทป
กระบวนการแยกไอโซโทปออกจากกัน โดยอาศัยความแตกต่างของมวลไอโซโทป ด้วยวิธีการแยกด้วยแม่เหล็กไฟฟ้า หรือวิธีการแพร่แก๊ส การแยกไอโซโทปเป็นขั้นตอนหนึ่งของกระบวนการการเสริมสมรรถนะไอโซโทป

isotopic enrichment                                       การเสริมสมรรถนะไอโซโทป
กระบวนการเพิ่มสัดส่วนของไอโซโทปหนึ่งให้สูงข้นกว่าเดิม เช่น การเพิ่มสัดส่วนของยูเรเนียม-235 ให้สูงขึ้นกว่าที่พบตามธรรมชาติ
(ดู isotope separation ประกอบ)

k-capture                                                           เค-แคปเชอร์
            การที่นิวเคลียสจับยึดอิเล็กตรอนอนุภาคหนึ่งที่อยู่วงโคจรในสุด (K-shell) และเกิดการสลายกัมมันตรังสีขึ้น
(ดู electron capture ประกอบ)

kerma (kinetic energy released in matter)             เคอร์มา
            ผลรวมของพลังงานจลน์เริ่มต้นของอนุภาคที่มีประจุซึ่งเกิดจากรังสีชนิดก่อไอออนที่ไม่มีประจุทำปฏิสัมพันธ์กับวัตถุ มีหน่วยเป็นเกรย์

kinetic energy released in matter (kerma)             เคอร์มา
ดู kerma (kinetic energy released in matter)

labelled compound                                             สารประกอบติดฉลาก(รังสี),สารประกอบเข้ากัมมันตรังสี, สารประกอบทำรอย
สารสังเคราะห์ที่มีนิวไคลด์กัมมันตรังสีประกอบอยู่ในโมเลกุล มี 2 ประเภทหลัก คือ การแทนที่นิวไคลด์เสถียรในโมเลกุลด้วยนิวไคลด์กัมมันตรังสีของธาตุเดียวกัน อีกประเภทหนึ่งเป็นการแทนที่นิวไคลด์เสถียรในโมเลกุลด้วยนิวไคลด์กัมมันตรังสีของธาตุต่างชนิดกัน

LET (linear energy transfer)                               แอลอีที, การถ่ายโอนพลังงานเชิงเส้น
ดู linear energy transfer (LET)

lethal dose, LD                                                  ปริมาณรังสีถึงตาย, แอลดี
ปริมาณรังสีขนาดหนึ่งซึ่งคาดว่าเมื่อได้รับแล้วเป็นเหตุทำให้เสียชีวิต เช่น หากระบุเป็น lethal dose 50/30 (LD 50/30) จะหมายถึงปริมาณรังสีขนาดหนึ่งซึ่งเมื่อประชากรได้รับเข้าไปแล้ว ทำให้เกิดการเสียชีวิตร้อยละ 50 ภายในเวลา 30 วัน โดยทั่วไป LD 50/30 สำหรับมนุษย์ เป็นการรับปริมาณรังสีในช่วง 4 – 5 ซีเวิร์ต ในระยะเวลาสั้น ๆ

lethal mutation                                              การกลายถึงตาย
การเปลี่ยนแปลงของสารพันธุกรรมหรือดีเอ็นเอของเซลล์สิ่งมีชีวิตส่วนที่ควบคุมกระบวนการทำงานที่จำเป็นต่อการเจริญเติบโตและการพัฒนา  แล้วมีผลกระทบทำให้สิ่งมีชีวิตนั้นไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้ หรือเกิดการตายในรุ่นถัดไป

LEU (low enriched uranium)                               แอลอียู, ยูเรเนียมสมรรถนะต่ำ
ดู low enriched uranium (LEU)

light water reactor; LWR type reactor                    เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำมวลเบา
                เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่ใช้น้ำธรรมดาเป็นทั้งตัวทำให้เย็นและตัวหน่วงความเร็วนิวตรอน เช่น เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำเดือด และเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำอัดความดัน ซึ่งโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ส่วนใหญ่เป็นเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ประเภทนี้

linac                                                    ไลแน็ก
            ดู linear accelerator

linear accelerator; linac                                       เครื่องเร่งอนุภาคเชิงเส้น, ไลแน็ก
            เครื่องเร่งอนุภาคที่มีลักษณะเป็นท่อตรงยาว อนุภาคที่มีประจุซึ่งเคลื่อนที่ภายในท่อจะถูกเพิ่มพลังงานด้วยสนามแม่เหล็กไฟฟ้ากระแสสลับที่มีอยู่ตลอดความยาวท่อ
(ดู cyclotron และ accelerator ประกอบ)

linear energy transfer (LET)                               การถ่ายโอนพลังงานเชิงเส้น, แอลอีที
การสูญเสียหรือการถ่ายโอนพลังงานของรังสีขณะผ่านสสาร ต่อหน่วยระยะทาง ดังตารางต่อไปนี้

LOCA (loss of coolant accident)                          โลคา, อุบัติเหตุจากการสูญเสียตัวทำให้เย็น
            ดู loss of coolant accident (LOCA)

local fallout                                                        ฝุ่นกัมมันตรังสีเฉพาะที่
ดู fallout

loss of coolant accident (LOCA)                          อุบัติเหตุจากการสูญเสียตัวทำให้เย็น, โลคา
                อุบัติเหตุที่เกิดจากเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์สูญเสียตัวทำให้เย็น ในอัตราที่เกินกว่าความสามารถของระบบเติมตัวทำให้เย็นของเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์จะชดเชยให้ได้ เช่น การแตกในระบบระบายความร้อนในส่วนที่มีความดัน หรือการแตกที่มีขนาดเทียบเท่ากับพื้นที่หน้าตัดของท่อที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในระบบระบายความร้อนของเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์

low enriched uranium (LEU)                               ยูเรเนียมสมรรถนะต่ำ, แอลอียู
ยูเรเนียมเสริมสมรรถนะที่มียูเรเนียม-235 น้อยกว่าร้อยละ 20

LWR type reactor                                               เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำมวลเบา
ดู light water reactor

mass number, A                                                เลขมวล
ผลรวมของจำนวนโปรตอนและนิวตรอนภายในนิวเคลียสของอะตอมหนึ่ง ๆ ซึ่งเป็นเลขจำนวนเต็มที่ใกล้เคียงที่สุดกับน้ำหนักเชิงอะตอมของแต่ละไอโซโทป เช่น ยูเรเนียม-235 มีโปรตอน 92 อนุภาค และนิวตรอน 143 อนุภาค ดังนั้นเลขมวลคือ 235
(ดู atomic mass และ atomic number ประกอบ)

mass spectrograph                                            สเปกโทรกราฟมวล
ดู mass spectrometer

mass spectrometer                                            สเปกโทรมิเตอร์มวล
อุปกรณ์สำหรับตรวจหาและวิเคราะห์ไอโซโทป ที่สามารถแยกนิวเคลียสที่มีอัตราส่วนประจุต่อมวลที่แตกต่างกันออกจากกันได้ โดยการผ่านนิวเคลียสเหล่านั้นไปในสนามไฟฟ้าและสนามแม่เหล็ก คำนี้มีความหมายเหมือน mass spectrograph

mass-energy equation                                        สมการมวล-พลังงาน
สมการแสดงความสัมพันธ์ระหว่างมวลกับพลังงาน ของ แอลเบิร์ต ไอน์สไตน์ (Albert Einstein) ซึ่งอธิบายว่า “มวลของวัตถุก็คือมาตรวัดพลังงานที่มีอยู่ในวัตถุนั้น” ต่อมาได้รับการพิสูจน์ยืนยัน โดยการวัดค่าของมวลและพลังงานจากปฏิกิริยานิวเคลียร์ ดังสมการ
                      E = mc²
เมื่อ       E คือ พลังงาน
            M คือ มวลของวัตถุที่เปลี่ยนเป็นพลังงาน
            c คือ ความเร็วของแสงในสุญญากาศ
สมการนี้บางครั้งเรียกว่า Einstein equation

medical exposure                                               การได้รับรังสีจากการแพทย์
การได้รับรังสีของผู้มารับบริการทางการแพทย์ ซึ่งเป็นขั้นตอนหนึ่งของการวินิจฉัยโรคหรือการบำบัดโรคของผู้นั้น

mixed oxide fuel; MOX                                       เชื้อเพลิงออกไซด์ผสม, ม็อกซ์
                เชื้อเพลิงนิวเคลียร์ที่มีส่วนผสมของยูเรเนียมออกไซด์และพลูโทเนียมออกไซด์ ซึ่งต่างจากเชื้อเพลิงทั่วไปที่ใช้ยูเรเนียมออกไซด์อย่างเดียว

moderator                                                        ตัวหน่วงความเร็ว (นิวตรอน)
วัสดุที่ใช้ลดความเร็วของนิวตรอนในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ ทำให้โอกาสของการเกิดปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียสเพิ่มขึ้น เช่น น้ำ น้ำมวลหนัก และแกรไฟต์
(ดู reflector; absorber และ thermal neutron ประกอบ)

monitoring                                                         การเฝ้าตรวจ
การเฝ้าตรวจปริมาณรังสี หรือ การเปื้อนสารกัมมันตรังสีจากการตรวจวัด เพื่อประเมินหรือควบคุมการรับรังสี แบ่งเป็น 2 แบบ คือ
            1. การเฝ้าตรวจตามจุดตรวจ ได้แก่ การเฝ้าตรวจตามรายบุคคล สถานที่ปฏิบัติการ ต้นกำเนิดรังสี และสิ่งแวดล้อม
            2. การเฝ้าตรวจตามความมุ่งหมาย ได้แก่ การเฝ้าตรวจเป็นประจำ หรือตามภารกิจที่เกี่ยวข้อง หรือเป็นกรณีพิเศษ

MOX                                                               ม็อกซ์, เชื้อเพลิงออกไซด์ผสม
            ดู mixed oxide fuel

multiplication factor, k                                        ตัวประกอบพหุคูณ
อัตราส่วนของจำนวนนิวตรอนในรุ่นใดรุ่นหนึ่งที่เกิดในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ ต่อจำนวนนิวตรอนที่เกิดในรุ่นก่อนหน้ารุ่นนั้น
(ดู effective multiplication factor ประกอบ)

mushroom cloud                                                มัชรูมคลาวด์
ดู atomic cloud

mutagen; mutagenic agent                                  สิ่งก่อการกลาย, สิ่งก่อกลายพันธุ์
สิ่งที่ทำให้ความถี่ของการกลายพันธุ์เพิ่มสูงขึ้นจากที่เกิดเองตามธรรมชาติ เช่น สารเอทิลมีเทนซัลโฟเนต (ethylmethane sulfonate) และรังสีแกมมา

mutagenesis                                                 กระบวนการกลายพันธุ์
กระบวนการที่เกิดขึ้นเมื่อสารพันธุกรรม หรือ ดีเอ็นเอ ของเซลล์สิ่งมีชีวิตเกิดการเปลี่ยนแปลงไป ทำให้เซลล์นั้นหรือเซลล์ที่เกิดจากการแบ่งตัวของเซลล์ดังกล่าวมีรูปร่างลักษณะหรือพฤติกรรมต่างไปจากเดิม กระบวนการนี้อาจเกิดขึ้นเอง หรือเกิดจากการเหนี่ยวนำโดยสิ่งก่อกลายพันธุ์  ถ้าเกิดที่เซลล์สืบพันธุ์ จะมีการส่งผ่านหรือถ่ายทอดลักษณะผิดปกติไปยังรุ่นถัดไป แต่ถ้าเกิดที่เซลล์ร่างกาย การกลายจะจำกัดเฉพาะที่เนื้อเยื่อส่วนนั้น

mutagenic agent                                                สิ่งก่อการกลาย,  สิ่งก่อกลายพันธุ์
ดู mutagen

mutant                                                              พันธุ์กลาย, ผลจากการกลาย
สิ่งมีชีวิตที่สารพันธุกรรมหรือดีเอ็นเอ เกิดการกลายพันธุ์ขึ้นหนึ่งลักษณะหรือมากกว่า สามารถถ่ายทอดไปยังรุ่นถัดไป และสังเกตเห็นผลที่เกิดจากการกลายพันธุ์ได้

mutant cultivar                                              พืชพันธุ์กลาย
ดู mutant variety

mutant frequency                                               ความถี่พันธุ์กลาย
สัดส่วนของพันธุ์กลายในประชากรแต่ละกลุ่ม

mutant variety; mutant cultivar                             พืชพันธุ์กลาย
พืชพันธุ์ใหม่ที่พัฒนาขึ้นจากการใช้รังสีหรือสารเคมีเหนี่ยวนำให้เกิดการกลายพันธุ์ เป็นที่ยอมรับและมีการปลูกอย่างกว้างขวาง

mutation                                                            การกลายพันธุ์, การกลาย
การเปลี่ยนแปลงของสารพันธุกรรมหรือดีเอ็นเอ (DNA) ของเซลล์สิ่งมีชีวิตซึ่งสามารถถ่ายทอดไปยังลูกหลานได้

mutation rate                                                     อัตราการกลายพันธุ์
จำนวนการกลายพันธุ์ที่เกิดขึ้นต่อยีนต่อหน่วยเวลา

NAA (neutron activation analysis)                        เอ็นเอเอ, การวิเคราะห์เชิงก่อกัมมันตภาพรังสีด้วยนิวตรอน
ดู neutron activation analysis (NAA)

natural exposure                                         การรับรังสีตามธรรมชาติ
การรับรังสีจากต้นกำเนิดรังสีในธรรมชาติ
(ดู background radiation ประกอบ)

natural radiation                                                 รังสีในธรรมชาติ
รังสีที่มีอยู่ตามธรรมชาติ เช่น รังสีคอสมิก

natural radioactivity                                            กัมมันตภาพรังสีตามธรรมชาติ
กัมมันตภาพรังสีจากต้นกำเนิดรังสีที่มีอยู่ตามธรรมชาติ เช่น แร่ยูเรเนียม โพแทสเซียม-40

natural source                                               ต้นกำเนิดรังสีตามธรรมชาติ
ต้นกำเนิดรังสีที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ ซึ่งรวมถึงต้นกำเนิดรังสีจากพื้นโลก และรังสีคอสมิก
(ดู primordial radionuclide ประกอบ)

natural uranium                                                  ยูเรเนียมธรรมชาติ
ยูเรเนียมที่มีอยู่ตามธรรมชาติ ประกอบด้วยยูเรเนียม-235 ร้อยละ 0.7200 ยูเรเนียม-238 ร้อยละ 99.2745 และยูเรเนียม-234 ปริมาณเล็กน้อย
(ดู uranium และ depleted uranium ประกอบ)

naturally occurring radioactive material (NORM)    วัสดุกัมมันตรังสีตามธรรมชาติ
          วัสดุที่ประกอบด้วยนิวไคลด์กัมมันตรังสีตามธรรมชาติ และอาจมีนิวไคลด์กัมมันตรังสีอื่นปนอยู่ในปริมาณที่ไม่มีนัยสำคัญ
(ดู naturally occurring radionuclides ประกอบ)

naturally occurring radionuclides                        นิวไคลด์กัมมันตรังสีตามธรรมชาติ
นิวไคลด์กัมมันตรังสีที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติบนพื้นโลกในปริมาณที่มีนัยสำคัญ (significant quantities) โดยทั่วไปหมายถึงนิวไคลด์กัมมันตรังสีเกิดพร้อมโลก ซึ่งได้แก่ โพแทสเซียม-40 ยูเรเนียม-235 ยูเรเนียม-238 ทอเรียม-232 และผลผลิตการสลายกัมมันตรังสีของนิวไคลด์ดังกล่าว นอกจากนี้ยังรวมถึงทริเทียมและคาร์บอน-14 ซึ่งเกิดจากกระบวนการเชิงก่อกัมมันตภาพรังสีตามธรรมชาติด้วย

neptunium series                                          อนุกรมเนปทูเนียม
อนุกรมกัมมันตรังสีของนิวไคลด์ที่มนุษย์ผลิตขึ้น โดยเริ่มต้นจากพลูโทเนียม-241 และได้ผลผลิตสุดท้ายเป็นบิสมัท-209 ในอนุกรมนี้มี เนปทูเนียม-237 เป็นนิวไคลด์ที่มีครึ่งชีวิตยาวที่สุด เท่ากับ 2.14 ?106 ปี
(ดู decay, radioactive และ radioactive series ประกอบ)

neutrino, n                                                 นิวทริโน
อนุภาคมูลฐานที่มีมวลน้อยมาก ไม่มีประจุไฟฟ้า มีอำนาจทะลุทะลวงสูง และมีปฏิสัมพันธ์กับสสารน้อย ทำให้ตรวจหาได้ยาก พบได้จากปฏิกิริยานิวเคลียร์หลายชนิด เช่น การสลายแบบให้อนุภาคบีตา รวมทั้งอนุภาคจากดวงอาทิตย์ที่ผ่านมายังโลก

neutron, n                                                นิวตรอน
อนุภาคมูลฐานที่ไม่มีประจุ มีมวลมากกว่าโปรตอนเล็กน้อย และพบในนิวเคลียสของทุกอะตอมยกเว้นอะตอมไฮโดรเจนธรรมดา นิวตรอนอิสระไม่เสถียร มีครึ่งชีวิต 10.3 นาที สลายเป็นอิเล็กตรอน โปรตอน และนิวทริโน

neutron activation analysis (NAA)                        การวิเคราะห์เชิงก่อกัมมันตภาพรังสี
ด้วยนิวตรอน, เอ็นเอเอ
การจำแนกชนิดและปริมาณของธาตุในสารตัวอย่างโดยใช้อนุภาคนิวตรอนเป็นตัวกระทำให้เกิดกัมมันตภาพรังสีแก่สารตัวอย่างที่ต้องการวิเคราะห์ แล้ววัดรังสีแกมมาเฉพาะตัวที่ปลดปล่อยจากนิวไคลด์รังสีที่เกิดขึ้น
(ดู activation ประกอบ)

neutron bomb                                                    ลูกระเบิดนิวตรอน
ลูกระเบิดไฮโดรเจนขนาดเล็ก ออกแบบเป็นพิเศษให้มีผลทำลายน้อยที่สุดจากแรงระเบิดและความร้อนในวงจำกัดรัศมีสองร้อยถึงสามร้อยเมตร แต่มีผลในวงกว้างทำให้สิ่งมีชีวิตถึงตายได้จากอนุภาคนิวตรอนและรังสีแกมมา ลูกระเบิดนิวตรอนนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อทำลายรถถังและกองทหารในสนามรบโดยไม่เป็นอันตรายต่อตัวเมืองและย่านชุมชนที่อยู่ห่างออกไป
(ดู H-bomb ประกอบ)

neutron capture                                             การจับยึดนิวตรอน
กระบวนการที่นิวเคลียสของอะตอมดูดกลืนหรือจับยึดนิวตรอนเอาไว้ โอกาสที่วัสดุจะจับยึดนิวตรอนได้มากหรือน้อยขึ้นอยู่กับพลังงานของนิวตรอนและธรรมชาติของวัสดุนั้น
(ดู cross section, ? ประกอบ)

neutron density                                                  ความหนาแน่นนิวตรอน
จำนวนของนิวตรอนต่อหนึ่งหน่วยปริมาตรภายในแกนของเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์
(ดู neutron flux, F ประกอบ)

neutron flux, F                                                  นิวตรอนฟลักซ์
ความเข้มของรังสีนิวตรอน วัดจากจำนวนนิวตรอนที่ผ่านพื้นที่ขนาด 1 หน่วย ใน 1 หน่วยเวลา ดังสมการ
                      F = nv
เมื่อ       F คือ ความเข้มของรังสีนิวตรอน มีหน่วยเป็น จำนวนนิวตรอนต่อหน่วยพื้นที่ต่อหน่วยเวลา
            N คือ จำนวนนิวตรอนต่อหน่วยปริมาตร
            V คือ ความเร็วของนิวตรอน มีหน่วยเป็นระยะทางต่อหน่วยเวลา
(ดู integrated neutron flux และ neutron density ประกอบ)    

neutron generation                                         รุ่นนิวตรอน
นิวตรอนที่เกิดขึ้นจากการแบ่งแยกนิวเคลียสในแต่ละรุ่น โดยนิวตรอนที่เกิดและปล่อยออกมาในรุ่นก่อน จะเกิดการเทอร์มัลไลซ์ และถูกดูดกลืนโดยวัสดุฟิสไซล์แล้วเกิดการแบ่งแยกนิวเคลียสให้นิวตรอนรุ่นถัดมา และเกิดตามกระบวนการนี้ไปเรื่อย ๆ
ในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์กำลังทั่วไป จะมีนิวตรอนเกิดขึ้นประมาณ 40,000 รุ่นในทุก ๆ วินาที
(ดู thermalization ประกอบ)

neutron generator                                          เครื่องกำเนิดนิวตรอน
เครื่องเร่งอนุภาคชนิดหนึ่งที่ใช้ในการผลิตนิวตรอน โดยการเร่งอนุภาคที่มีประจุ เช่น ดิวเทอรอน ให้มีพลังงานระหว่าง 150-500 กิโลอิเล็กตรอนโวลต์ แล้วปล่อยให้ชนกับเป้าบาง ๆ ที่เหมาะสม ปฏิกิริยานิวเคลียร์ที่เกิดขึ้นจะให้นิวตรอนที่มีพลังงานได้ถึง 17.59 ล้านอิเล็กตรอนโวลต์

non-stochastic effect                                    ผลชัดเจน
ดู deterministic effect

NORM (naturally occurring radioactive material)    วัสดุกัมมันตรังสีตามธรรมชาติ
ดู naturally occurring radioactive material (NORM)

normal exposure                                                การรับรังสีตามปกติ
การรับรังสีที่คาดไว้จากการดำเนินงานตามสภาวะปกติในโรงงานหรือกิจกรรมทางนิวเคลียร์ รวมถึงความผิดปกติเล็กน้อยที่สามารถควบคุมได้ระหว่างการดำเนินงาน

nuclear accident                                                อุบัติเหตุนิวเคลียร์
เหตุการณ์ใด ๆ ที่เกิดขึ้นในโรงงานนิวเคลียร์โดยไม่เจตนา รวมถึงความผิดพลาดที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินกิจกรรมทางนิวเคลียร์ หรือของอุปกรณ์ที่เกี่ยวกับระบบความปลอดภัย ทำให้มีการปลดปล่อย หรือ เกือบมีการปลดปล่อยสารกัมมันตรังสีออกสู่สิ่งแวดล้อม
(ดู INES ประกอบ)

nuclear bomb                                                     ลูกระเบิดนิวเคลียร์
ลูกระเบิดที่แรงระเบิดเกิดจากปฏิกิริยาการหลอมนิวเคลียสของธาตุเบา เช่น ลูกระเบิดไฮโดรเจน หรือจากปฏิกิริยาการแบ่งแยกนิวเคลียสของธาตุหนัก เช่น ลูกระเบิดอะตอม

nuclear device                                                   นิวเคลียร์ดีไวซ์
วัตถุระเบิดนิวเคลียร์ใช้ในทางสันติ การทดสอบ หรือ การทดลอง คำนี้ใช้เพื่อให้แตกต่างจากอาวุธนิวเคลียร์ซึ่งมีการบรรจุพร้อมสำหรับการขนส่งหรือใช้ในการทหาร
(ดู nuclear weapon ประกอบ)

nuclear energy                                                   พลังงานนิวเคลียร์
ดู atomic energy

nuclear fission                                           การแบ่งแยกนิวเคลียส
ดู fission

nuclear force                                                     แรงนิวเคลียร์
แรงที่ยึดอนุภาคต่าง ๆ ภายในนิวเคลียสของอะตอมเข้าไว้ด้วยกัน

nuclear fuel                                               เชื้อเพลิงนิวเคลียร์
            ดู fuel

nuclear fuel cycle                                               วัฏจักรเชื้อเพลิงนิวเคลียร์
ดู fuel cycle

nuclear fusion                                            การหลอมนิวเคลียส
ดู fusion

nuclear gauge                            เครื่องวัดเชิงนิวเคลียร์, นิวเคลียร์เกจ
            เครื่องวัดและควบคุมการผลิตในอุตสาหกรรม ทำงานโดยการให้รังสีจากต้นกำเนิดรังสีชนิดปิดผนึกผ่านออกมาทางช่องผ่านไปยังวัสดุที่ต้องการวัด และมีหัววัดรังสีทำหน้าที่ตรวจวัดความเข้มของรังสี หรือจำแนกชนิดและขนาดพลังงานของรังสีซึ่งเป็นผลจากอันตรกิริยาระหว่างรังสีกับวัสดุนั้น ค่าที่วัดได้จะถูกใช้เป็นตัวแปรในอุปกรณ์ควบคุมกระบวนการผลิต เช่น ใช้ควบคุมความหนาแน่นของวัสดุในอุตสาหกรรมปิโตรเคมี เหล็ก ซีเมนต์ ควบคุมความหนาของแผ่นวัสดุในอุตสาหกรรมกระดาษ พลาสติก ควบคุมความชื้นของวัสดุในอุตสาหกรรมถ่านหิน เหล็ก แก้ว และควบคุมระดับของเหลวในอุตสาหกรรมเคมี ปิโตรเคมี

nuclear incident                                            อุบัติการณ์นิวเคลียร์
เหตุการณ์ที่เกิดขัดข้องในโรงงานนิวเคลียร์ ทั้งโดยเจตนาและไม่เจตนา ซึ่งอาจก่อให้เกิดความเสียหาย แต่ไม่รุนแรงเท่าอุบัติเหตุนิวเคลียร์
(ดู INES ประกอบ)

nuclear material                                                 วัสดุนิวเคลียร์
วัสดุเฟอร์ไทล์ พลูโทเนียมที่มีพลูโทเนียม-238 น้อยกว่าร้อยละ 80 ยูเรเนียม-233 ยูเรเนียมเสริมสมรรถนะ ยูเรเนียมที่มีส่วนผสมของไอโซโทปต่างไปจากที่ปรากฏอยู่ตามธรรมชาติที่ไม่ใช่แร่หรือกากแร่ และวัสดุใด ๆ ที่เป็นส่วนผสมวัสดุดังกล่าวข้างต้น

nuclear power plant                                       โรงไฟฟ้าพลังนิวเคลียร์, โรงไฟฟ้านิวเคลียร์
โรงไฟฟ้าพลังความร้อนรูปแบบหนึ่งที่ใช้ปฏิกิริยานิวเคลียร์จากเชื้อเพลิงนิวเคลียร์เป็นแหล่งผลิตความร้อน และถ่ายโอนความร้อนให้กับน้ำจนเดือดเป็นไอร้อนไปหมุนกังหันไอน้ำซึ่งจะขับเคลื่อนเครื่องกำเนิดไฟฟ้า ให้ผลิตไฟฟ้าออกมาเช่นเดียวกับโรงไฟฟ้าพลังความร้อนทั่วไป

nuclear radiation                                                รังสีนิวเคลียร์, การแผ่รังสีของนิวเคลียส
ดู radiation, nuclear       

nuclear reactions                                               ปฏิกิริยานิวเคลียร์
ปฏิกิริยาที่เกี่ยวเนื่องกับการเปลี่ยนแปลงภายในนิวเคลียสของอะตอม เช่น ฟิชชัน ฟิวชัน การจับยึดนิวตรอน หรือ การสลายกัมมันตรังสี ซึ่งแตกต่างกับปฏิกิริยาเคมีที่จำกัดอยู่เพียงการเปลี่ยนแปลงในโครงสร้างของอิเล็กตรอนที่อยู่รอบ ๆ นิวเคลียส

nuclear reactor                                              เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์
อุปกรณ์สำหรับให้ปฏิกิริยาลูกโซ่แบ่งแยกนิวเคลียสเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องและสามารถควบคุมได้ ใช้สำหรับผลิตนิวตรอน หรือพลังงานความร้อน มีส่วนประกอบที่สำคัญ คือ แกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ ซึ่งบรรจุเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ ตัวหน่วงความเร็วนิวตรอน ตัวสะท้อนนิวตรอน ตัวทำให้เย็น วัสดุกำบังรังสี และระบบควบคุม
บางครั้งเรียกว่า เครื่องปฏิกรณ์ปรมาณู (atomic reactor)

nuclear safeguards                                             การพิทักษ์ทางนิวเคลียร์
มาตรการป้องกัน ยับยั้ง และตรวจสอบ มิให้วัสดุนิวเคลียร์สูญหาย แปรสภาพ หรือนำไปใช้ในทางที่ไม่เป็นไปตามข้อตกลงกับทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ

nuclear safety                                                    ความปลอดภัยทางนิวเคลียร์
มาตรการสำหรับป้องกันหรือลดอุบัติเหตุที่จะเกิดจากสถานปฏิบัติการ หรือกิจกรรมที่ก่อให้เกิดปฏิกิริยานิวเคลียร์ รวมทั้งมาตรการบรรเทาผลกระทบที่เกิดขึ้นแก่ผู้ปฏิบัติงาน ประชาชน และสิ่งแวดล้อม ภายหลังเกิดอุบัติเหตุ

nuclear transformation                                  การแปลงนิวเคลียส
การเปลี่ยนแปลงภายในนิวเคลียสของธาตุด้วยปฏิกิริยานิวเคลียร์ เช่น การแปรธาตุยูเรเนียม-238 เป็นพลูโทเนียม-239 โดยการก่อกัมมันตภาพรังสีด้วยนิวตรอน
(ดู transmutation ประกอบ)

nuclear weapon                                          อาวุธนิวเคลียร์
อาวุธใด ๆ ที่มีระเบิดนิวเคลียร์เป็นส่วนประกอบ เช่น ขีปนาวุธนิวเคลียร์

nuclei                                                                นิวคลีไอ
พหูพจน์ของคำว่านิวเคลียส

nucleon                                                             นิวคลีออน
องค์ประกอบของนิวเคลียส หมายถึง โปรตอน หรือนิวตรอน

nucleonics                                                    นิวคลีออนิกส์
วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีเกี่ยวกับพลังงานนิวเคลียร์และการใช้ประโยชน์

nucleus                                                        นิวเคลียส
แกนกลางของอะตอม มีประจุเป็นบวก และขนาดเล็กประมาณ 10^-15 เมตร หรือประมาณ 1 ใน 10,000 ของเส้นผ่าศูนย์กลางของอะตอม เป็นที่รวมของมวลเกือบทั้งหมดของอะตอม ทุกนิวเคลียสประกอบด้วยโปรตอนและนิวตรอน ยกเว้นนิวเคลียสของไฮโดรเจนธรรมดาที่มีเพียงโปรตอนหนึ่งอนุภาค

nuclide                                                         นิวไคลด์
อะตอมที่ระบุสมบัติของนิวเคลียส โดยแสดง จำนวนโปรตอน นิวตรอน อย่างชัดเจน มีสัญลักษณ์ดังนี้
                       
            X                      คือ สัญลักษณ์ทางเคมีของธาตุใด ๆ เช่น H (ไฮโดรเจน) O (ออกซิเจน) หรือ C (คาร์บอน)
            Z                      คือ เลขเชิงอะตอม ได้แก่ จำนวนโปรตอนภายในนิวเคลียสของธาตุ X
            A = Z+N           คือ เลขมวล ได้แก่ จำนวนรวมของโปรตอนและนิวตรอน (N) ภายในนิวเคลียสของธาตุ X
เช่น  เป็นนิวไคลด์ของออกซิเจนที่มีจำนวนโปรตอน 8 อนุภาค นิวตรอน 9 อนุภาค และมีเลขมวลเท่ากับ 17 (A = 8+9 = 17) และบางกรณีอาจแสดงสถานะอุปเสถียร (metastable state) ด้วย เช่น  มีสัญลักษณ์ m ต่อท้ายเลขมวล ในที่นี้ m แสดงสถานะอุปเสถียรของนิวไคลด์เทคนีเชียม

occupational exposure                                การรับรังสีจากอาชีพ
การรับรังสีทุกชนิดที่ผู้ปฏิบัติงานรังสีได้รับจากการทำงาน

OER (oxygen enhancement ratio)            โออีอาร์, อัตราส่วนการเสริมผลของออกซิเจน
ดู oxygen enhancement ratio (OER)

oxygen enhancement ratio (OER)              อัตราส่วนการเสริมผลของออกซิเจน, โออีอาร์
อัตราส่วนเปรียบเทียบปริมาณรังสีที่มีผลต่อเซลล์หรือสิ่งมีชีวิตเมื่อไม่มีและมีออกซิเจน ที่ก่อให้เกิดผลทางชีววิทยาเหมือนกัน ภายใต้เงื่อนไขเดียวกัน
OER = ปริมาณรังสีเมื่อไม่มีออกซิเจน / ปริมาณรังสีเมื่อมีออกซิเจน
(ดู radiosensitizer ประกอบ)

packaging, waste                                               การหีบห่อกากกัมมันตรังสี
กระบวนการนำกากกัมมันตรังสีบรรจุในภาชนะที่เหมาะสม เช่น นำกากที่อัดแล้วบรรจุและผนึกลงในถังเหล็กขนาด 200 ลิตร เพื่อความปลอดภัยต่อการเคลื่อนย้าย ขนส่ง เก็บรักษา และขจัดกากกัมมันตรังสี

pair production                                                   แพร์โพรดักชัน
การแปลงพลังงานจลน์ของโฟตอนหรืออนุภาคที่มีพลังงานสูงให้เป็นมวล เกิดเป็นอนุภาคย่อยและปฏิยานุภาคของอนุภาคนั้น เช่น การที่รังสีแกมมาหรือรังสีเอกซ์ที่มีพลังงานตั้งแต่ 1.022 ล้านอิเล็กตรอนโวลต์ขึ้นไป ผ่านสนามไฟฟ้ารอบนิวเคลียสแล้วกลายเป็นอิเล็กตรอนและโพซิตรอนที่มีพลังงานเท่ากัน
พลังงาน 1.022 ล้านอิเล็กตรอนโวลต์เทียบเท่ากับมวลนิ่งของอิเล็กตรอนกับโพซิตรอนรวมกัน

parent; parent nuclide                                    นิวไคลด์แม่
นิวไคลด์กัมมันตรังสีที่สลายกลายเป็นอีกนิวไคลด์หนึ่ง นิวไคลด์ตัวต้นนั้น เรียกว่า นิวไคลด์แม่ ส่วนนิวไคลด์ที่เกิดขึ้นใหม่ เรียกว่า นิวไคลด์ลูก
(ดู daughter และ radioactive series ประกอบ)

parent nuclide                                                    นิวไคลด์แม่
ดู parent

particle accelerator                                        เครื่องเร่งอนุภาค
ดู accelerator

personal monitoring                                     การเฝ้าตรวจรายบุคคล
ดู individual monitoring

personnel monitoring                                    การเฝ้าตรวจผู้ปฏิบัติงาน
การเฝ้าตรวจปริมาณรังสีที่ผู้ปฏิบัติงานอาจได้รับ เพื่อประเมินการรับรังสีโดยรวม จากการเฝ้าตรวจรายบุคคล และ การเฝ้าตรวจสถานปฏิบัติการ

PET (positron emission tomography)                   เพ็ต
เทคนิคการถ่ายภาพการทำงานของอวัยวะด้วยวิธีกราดวิเคราะห์โพซิตรอนที่ปล่อยออกมาหลังจากฉีดเภสัชภัณฑ์รังสีที่มีครึ่งชีวิตสั้นมากซึ่งผลิตจากไซโคลทรอนเข้าไปในกระแสเลือด เช่น การตรวจการทำงานของสมอง จะใช้กลูโคสซึ่งฝังตรึงด้วยสารกัมมันตรังสี ฟลูออรีน-18 เพื่อแสดงการทำงานของสมองส่วนต่าง ๆ เป็นภาพสามมิติที่มีสีสันแตกต่างกัน ข้อดีของเทคนิคนี้ คือ สามารถแสดงผลได้รวดเร็วในเวลาน้อยกว่า 1 นาที นอกจากนี้ยังสามารถใช้วินิจฉัยด้านอื่น ๆ ได้ด้วย เช่น โรคหัวใจร่วมหลอดเลือด เนื้องอก และด้านลิ่มเลือดหรือโรคลมต่าง ๆ

PF (protection factor)                                         พีเอฟ, ปัจจัยการป้องกัน
ดู dose reduction factor (DRF)

photon                                                      โฟตอน
กลุ่มหนึ่ง ๆ ของพลังงานในรูปคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า มีโมเมนตัมซึ่งเป็นลักษณะของอนุภาค แต่ไม่มีมวลหรือประจุไฟฟ้า ตัวอย่างเช่น รังสีแกมมา และรังสีเอกซ์

plutonium, Pu                                                    พลูโทเนียม
ธาตุหนักที่เป็นโลหะและเป็นธาตุกัมมันตรังสี มีเลขเชิงอะตอมเท่ากับ 94 ซึ่งมนุษย์ผลิตขึ้นจากปฏิกิริยานิวเคลียร์ ไอโซโทปสำคัญ คือ พลูโทเนียม-239 มีครึ่งชีวิต 24,000 ปีสามารถเกิดการแบ่งแยกนิวเคลียสได้ จึงใช้เป็นเชื้อเพลิงนิวเคลียร์หรือทำอาวุธนิวเคลียร์

pocket dosimeter                                          มาตรรังสีแบบพกพา
อุปกรณ์วัดปริมาณรังสีสะสมที่ได้รับ สามารถอ่านค่าได้ทันที มีขนาดเล็ก สะดวกแก่การพกพา

point mutation                                               การกลายเฉพาะจุด
การกลายที่เกิดจากการแทนที่คู่เบสหนึ่งโดยอีกคู่เบสหนึ่ง หรือจากนิวคลีโอไทด์จำนวนเล็กน้อยเพิ่มขึ้นมาหรือขาดหายไป

poison                                                               พอยซัน
วัสดุใด ๆ ที่มีภาคตัดขวางการดูดกลืนนิวตรอนสูง ซึ่งจะดูดกลืนนิวตรอนบางส่วนจากปฏิกิริยาลูกโซ่แบ่งแยกนิวเคลียสในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ เป็นผลให้การเกิดปฏิกิริยานิวเคลียร์ลดลง
(ดู burnable poison ประกอบ)

positron, b+                                                   โพซิตรอน
            อนุภาคมูลฐานที่มีมวลเท่ากับอิเล็กตรอนแต่มีประจุเป็นบวก เรียกอีกอย่างว่า “แอนติอิเล็กตรอน” เกิดจากแพร์โพรดักชัน หรือจากการสลายกัมมันตรังสีของนิวไคลด์บางชนิด เช่น โซเดียม-22
(ดู antimatter; electron และ pair production ประกอบ)

Positron Emission Tomography (PET)                        เพ็ต
ดู PET (Positron Emission Tomography)

potassium-40, K-40                                     โพแทสเซียม-40
ไอโซโทปรังสีของโพแทสเซียม มีครึ่งชีวิต 1.30 x 109 ปี พบในธรรมชาติ เช่น ในดิน และพืช มนุษย์ได้รับธาตุนี้จากการบริโภคอาหาร ทำให้ได้รับรังสีตลอดเวลา
(ดู internal radiation ประกอบ)

potential exposure                                              การรับรังสีไม่คาดหมาย, การรับรังสีเชิงศักย์
การรับรังสีที่ไม่ได้คาดไว้ซึ่งอาจเกิดขึ้นได้จากการดำเนินงานตามปกติ เช่น เกิดจากอุบัติเหตุของต้นกำเนิดรังสี เครื่องมือชำรุดเสียหาย หรือเกิดความผิดพลาดในการดำเนินงาน
การรับรังสีนี้สามารถวิเคราะห์ ประเมิน และกำหนดแนวทางป้องกัน เพื่อลดโอกาสการรับรังสี

predisposal, waste                                       การเตรียมขจัดกากกัมมันตรังสี
ขั้นตอนการดำเนินการใดๆ ก่อนการขจัดกากกัมมันตรังสี เช่น การเตรียมบำบัดกาก การบำบัด การปรับสภาพ การเก็บรักษา การขนส่ง

pressurized water cooled moderated reactor         เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำอัดความดัน
            ดู pressurized water reactor

pressurized water reactor; PWR type reactor;      เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำอัดความดัน
pressurized water cooled moderated reactor
            เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่ออกแบบให้น้ำภายใต้ความดันสูงในแกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ มีอุณหภูมิสูงขึ้นโดยไม่เปลี่ยนสถานะเป็นไอน้ำ แล้วถ่ายโอนความร้อนไปให้น้ำอีกระบบหนึ่งกลายเป็นไอไปหมุนกังหันเพื่อผลิตกระแสไฟฟ้า

pretreatment, waste                                            การเตรียมบำบัดกากกัมมันตรังสี
การดำเนินการก่อนการบำบัดกากกัมมันตรังสี เช่น การรวบรวม การคัดแยก การปรับสภาพทางเคมี และการขจัดการเปื้อนสารกัมมันตรังสี

primary fission products                                ผลผลิตปฐมภูมิการแบ่งแยกนิวเคลียส
นิวไคลด์กัมมันตรังสีที่เกิดจากการแบ่งแยกนิวเคลียสโดยตรง
(ดู fission fragments ประกอบ)

primordial radionuclide                                        นิวไคลด์กัมมันตรังสีเกิดพร้อมโลก
นิวไคลด์กัมมันตรังสีที่มีกำเนิดมาพร้อมกับโลก ประกอบด้วยนิวไคลด์ในอนุกรมยูเรเนียม ทอเรียม และแอกทิเนียม รวมทั้งนิวไคลด์กัมมันตรังสีอื่น ๆ ที่มีในธรรมชาติ เช่น โพแทสเซียม-40 (K-40) รูบิเดียม-87 (Rb-87) มนุษย์ได้รับรังสีจากนิวไคลด์กัมมันตรังสีกลุ่มนี้ตลอดเวลา ทั้งจากภายนอกและภายในร่างกาย
(ดู radioactive series ประกอบ)

projected dose                                              ปริมาณรังสีประมาณการ
ปริมาณรังสีที่ประเมินล่วงหน้าว่ากลุ่มบุคคลซึ่งอยู่ในบริเวณเดียวกันจะได้รับเมื่อเกิดอุบัติเหตุทางรังสีขึ้น

prompt criticality                                         ภาวะวิกฤตพรอมต์
สถานะของเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่ปฏิกิริยาลูกโซ่แบ่งแยกนิวเคลียสสามารถคงอยู่ต่อไปโดยพรอมต์นิวตรอนเท่านั้น

prompt neutrons                                                 พรอมต์นิวตรอน
นิวตรอนที่ถูกปล่อยออกมาทันทีเมื่อเกิดการแบ่งแยกนิวเคลียส นิวตรอนที่เกิดจากปฏิกิริยานี้มากกว่าร้อยละ 99 เป็นพรอมต์นิวตรอน
(ดู delayed neutrons ประกอบ)

prompt radiation                                         รังสีพรอมต์
รังสีที่เกิดขึ้นอย่างฉับพลันในตอนเริ่มต้นของกระบวนการการแบ่งแยกนิวเคลียสหรือการหลอมนิวเคลียส โดยไม่รวมรังสีที่เกิดจากผลผลิตการแบ่งแยกนิวเคลียส และจากปฏิกิริยานิวเคลียร์อื่น ๆ ที่เกิดขึ้นในภายหลัง

proportional counter                                       เครื่องนับรังสีแบบสัดส่วน
เครื่องวัดรังสีที่ใช้หลักการนับจำนวนสัญญาณไฟฟ้า ซึ่งเป็นสัดส่วนโดยตรงกับจำนวนของไอออนที่เกิดขึ้นเมื่อมีรังสีชนิดก่อไอออนผ่านเข้าไปในหัววัดชนิดบรรจุแก๊ส

protection factor (PF)                                         ปัจจัยการป้องกัน, พีเอฟ
ดู dose reduction factor (DRF)

proton, p                                                      โปรตอน
อนุภาคมูลฐานที่มีประจุไฟฟ้าบวกหนึ่งหน่วย มีมวลประมาณ 1837 เท่าของอิเล็กตรอน โปรตอนเป็นองค์ประกอบของนิวเคลียสทุกชนิด เลขเชิงอะตอม ของอะตอมใด ๆ จะเท่ากับจำนวนของโปรตอนในนิวเคลียสของอะตอมนั้น

proton synchrotron                                        โปรตอนซิงโครทรอน
เครื่องเร่งอนุภาคที่ใช้เร่งอนุภาคโปรตอนให้มีพลังงานสูงมากในช่วงพันล้านอิเล็กตรอนโวลต์
(ดู synchrotron ประกอบ)

public exposure                                                  การรับรังสีของบุคคลทั่วไป
การได้รับรังสีของบุคคลทั่วไปจากต้นกำเนิดรังสี หรือจากการดำเนินกิจการทางรังสีซึ่งได้รับอนุญาต หรือกรณีเกิดอุบัติเหตุ ทั้งนี้ไม่รวมถึงการได้รับรังสีจากการปฏิบัติงาน จากการรักษาทางการแพทย์ และจากต้นกำเนิดรังสีตามธรรมชาติ
(ดู occupational exposure และ medical exposure ประกอบ)

pulsed reactor; burst reactor                     เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบทวีกำลัง
     เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์วิจัยที่สามารถเพิ่มกำลังและรังสีให้สูงขึ้นในช่วงเวลาสั้น ๆ ซ้ำ ๆ กันได้ โดยนิวตรอนฟลักซ์ในระหว่างการทวีกำลังแต่ละครั้งมีค่าสูงมากเกินกว่าการเดินเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ในสภาวะปกติ

PWR type reactor                                             เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำอัดความดัน
            ดู pressurized water reactor

rad (radiation absorbed dose)                            แร็ด
หน่วยเดิมที่ใช้วัดปริมาณรังสีดูดกลืน โดย 1 แร็ด มีค่าเท่ากับ 100 เอิร์ก (erg) ต่อกรัมของมวลสาร ปัจจุบันใช้หน่วยเกรย์แทน โดย 1 เกรย์ เท่ากับ 100 แร็ด
(ดู gray, Gy ประกอบ)

radappertization                                            การทำปลอดจุลินทรีย์ด้วยรังสี
การฉายรังสีอาหารประเภทเนื้อสัตว์หรือผลิตภัณฑ์จากเนื้อสัตว์ซึ่งบรรจุในภาชนะที่ปิดสนิทด้วยปริมาณรังสีสูงกว่า 10 กิโลเกรย์ เพื่อฆ่าจุลินทรีย์ทั้งหมดที่มีอยู่ ไม่ว่าจะเป็นจุลินทรีย์ที่ก่อให้เกิดโรค หรือจุลินทรีย์ที่ทำให้อาหารเน่าเสีย เพื่อให้อาหารนั้นเก็บรักษาได้นานหลายเดือนหรือเป็นปีที่อุณหภูมิห้อง อาหารที่ผ่านการฉายรังสีเพื่อทำให้ปลอดจุลินทรีย์ เช่น เนื้อวัว เนื้อไก่งวงรมควัน อาหารสำหรับผู้ป่วย และอาหารสำหรับมนุษย์อวกาศ
(ดู food irradiation ประกอบ)

radiation                                                            รังสี, การแผ่รังสี
พลังงานที่แผ่จากต้นกำเนิดรังสีผ่านอากาศหรือสสาร ในรูปของคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า เช่น ความร้อน แสงสว่าง คลื่นวิทยุ รังสีเอกซ์ รังสีแกมมา หรือเป็นกระแสของอนุภาคที่เคลื่อนที่เร็ว เช่น รังสีคอสมิก รังสีแอลฟา รังสีบีตา อนุภาคนิวตรอน อนุภาคโปรตอน

radiation absorbed dose (rad)                            แร็ด
            ดู rad (radiation absorbed dose)

radiation area                                                     บริเวณรังสี
บริเวณที่มีรังสีในปริมาณที่กำหนดไม่ว่ารังสีนั้นจะมาจากวัสดุกัมมันตรังสี หรือ เครื่องกำเนิดรังสี
ปริมาณรังสีที่กำหนดตามกฎกระทรวง (พ.ศ. 2546) ออกตามความในพระราชบัญญัติพลังงานปรมาณูเพื่อสันติ พ.ศ. 2504 เท่ากับหรือมากกว่า 25 ไมโครซีเวิร์ตต่อชั่วโมงที่ระยะ 30 เซนติเมตรจากต้นกำเนิดรังสี

radiation biology; radiobiology                            ชีววิทยารังสี
วิทยาศาสตร์แขนงหนึ่งที่ศึกษาผลของรังสีชนิดก่อไอออนต่อสิ่งมีชีวิต ตั้งแต่การดูดกลืนรังสีจนถึงผลที่แสดงออกมาทั้งในระยะสั้นและระยะยาว รวมถึงศึกษาปฏิกิริยาและความเสียหายที่เกิดขึ้นเมื่อได้รับรังสี

radiation disinfestation                                        การยับยั้งการแพร่พันธุ์ของแมลงด้วยรังสี
การฉายรังสีอาหารหรือผลิตผลการเกษตรด้วยปริมาณรังสีไม่เกิน 1 กิโลเกรย์ เพื่อทำลายแมลงและยับยั้งการแพร่พันธุ์ ทั้งนี้อาหารหรือผลิตผลการเกษตรจะต้องบรรจุในภาชนะที่เหมาะสมเพื่อป้องกันแมลงที่จะมาทำลายหลังการฉายรังสีแล้ว อาหารหรือผลิตผลการเกษตรที่ใช้กรรมวิธีนี้ เช่น มะม่วง มะละกอ เมล็ดโกโก้ ถั่ว ข้าว ข้าวสาลี ปลาแห้ง ปลารมควัน และดอกกล้วยไม้
(ดู food irradiation ประกอบ)

radiation dose; dose                                           ปริมาณรังสี
ปริมาณรังสีที่วัตถุหรือสิ่งมีชีวิตได้รับ
(ดู absorbed dose, DT,R; committed dose; effective dose, E; equivalent dose, HT และ exposure unit ประกอบ)

radiation entomology                                          กีฏวิทยารังสี
วิทยาศาสตร์แขนงหนึ่งที่ศึกษาผลของรังสีชนิดก่อไอออนต่อแมลง เช่น การใช้รังสีเพื่อกำจัดแมลงในผลิตผลทางการเกษตรหลังการเก็บเกี่ยว เพื่อควบคุมประชากรแมลงโดยปล่อยแมลงที่เป็นหมันด้วยรังสีไปในธรรมชาติ และการปรับปรุงผลผลิตของแมลงที่มีประโยชน์
(ดู radiation disinfestation; sterile insect technique (SIT) และ radiation induced F1-sterility ประกอบ)

radiation induced F1-sterility                                การชักนำให้เป็นหมันในรุ่นลูกด้วยรังสี
การใช้รังสีชักนำให้แมลงศัตรูพืชในกลุ่มผีเสื้อเป็นหมันแบบไม่สมบูรณ์ ซึ่งจะถ่ายทอดความเป็นหมันแบบสมบูรณ์ในรุ่นลูก โดยไม่ทำให้พฤติกรรมและความสามารถในการผสมพันธุ์เสียไป ซึ่งเป็นวิธีการควบคุมประชากรแมลงอีกวิธีหนึ่ง
วิธีการนี้ประสบความสำเร็จในหนอนเจาะสมอฝ้ายสีชมพู (pink bollworm) และหนอนทำลายแอปเปิล (codling moth) โดยใช้รังสีแกมมาที่ปริมาณ 80-200 เกรย์
(ดู sterile insect technique ประกอบ)

radiation protection                                             การป้องกันรังสี
การดำเนินการตามกฎหมาย กฎระเบียบ มาตรการ และวิธีปฏิบัติ ซึ่งกำหนดขึ้นตามเกณฑ์มาตรฐานความปลอดภัย เพื่อควบคุมให้ผู้ปฏิบัติงานรังสีและประชาชนทั่วไปได้รับรังสีชนิดก่อไอออนน้อยที่สุดเท่าที่จะทำได้ (ALARA: as low as reasonably achievable)

radiation protection officer; radiation safety officer  เจ้าหน้าที่ความปลอดภัยทางรังสี
เจ้าหน้าที่ผู้มีความรู้ความสามารถด้านการป้องกันรังสีที่เกี่ยวข้องกับงานที่ได้รับมอบหมาย และได้รับการแต่งตั้งจากผู้รับใบอนุญาตให้ดูแลด้านความปลอดภัยจากรังสีตามข้อกำหนด

radiation safety                                          ความปลอดภัยจากรังสี
การป้องกันหรือลดอุบัติเหตุต่าง ๆ ที่จะเกิดขึ้นจากต้นกำเนิดรังสี หรืออุบัติเหตุที่อาจเกิดขึ้น โดยมีมาตรการบรรเทาผลแก่ผู้ปฏิบัติงานรังสี ประชาชน และสิ่งแวดล้อมภายหลังจากที่เกิดเหตุขึ้น

radiation safety officer                                   เจ้าหน้าที่ความปลอดภัยทางรังสี
ดู radiation protection officer

radiation source                                            ต้นกำเนิดรังสี
ดู source

radiation sprout inhibition                                    การยับยั้งการงอกด้วยรังสี
การฉายรังสีอาหารประเภทพืชหัวด้วยปริมาณรังสีต่ำกว่า 0.15 กิโลเกรย์ เพื่อควบคุมหรือหยุดการเจริญเติบโตของเซลล์ที่ทำให้เกิดการงอก ยังผลให้สามารถเก็บรักษาอาหารได้นานหลายเดือน ทั้งนี้ต้องเก็บรักษาที่อุณหภูมิต่ำ เพื่อป้องกันการเจริญเติบโตของจุลินทรีย์ที่จะทำให้อาหารเน่าเสีย อาหารที่ผ่านการฉายรังสีเพื่อยับยั้งการงอก เช่น หอมหัวใหญ่ มันฝรั่ง กระเทียม
(ดู food irradiation ประกอบ)
 
radiation sterilization in insects                           การทำหมันแมลงด้วยรังสี
การฉายรังสีแมลงในระยะใด ๆ ของการเจริญเติบโต เพื่อทำให้เป็นหมัน โดยแมลงตัวเมียไม่สามารถผลิตไข่ หรือตัวผู้ไม่สามารถสร้างสเปิร์ม หรือสเปิร์มไม่แข็งแรงไม่สามารถผสมกับไข่ได้ หรือแมลงไม่สามารถจับคู่ผสมพันธุ์ได้ หรือไข่ที่ปฏิสนธิแล้วไม่ฟักออกเป็นตัว เนื่องจากการกลายของเซลล์สืบพันธุ์ ทั้งนี้ ขึ้นอยู่กับชนิด ระยะการเจริญเติบโตของแมลง และปริมาณรังสีที่ใช้
(ดู sterile insect technique (SIT) ประกอบ)

radiation syndrome                                        กลุ่มอาการป่วยจากรังสี
กลุ่มอาการที่ปรากฏเมื่อมนุษย์ได้รับรังสีที่มีอำนาจทะลุทะลวงสูงจากภายนอกทั่วร่างกายในระยะเวลาสั้น ๆ มี 3 กลุ่มอาการขึ้นอยู่กับปริมาณรังสีที่ได้รับ ได้แก่ กลุ่มอาการทางไขกระดูกหรือกลุ่มอาการทางระบบเลือด กลุ่มอาการทางระบบทางเดินอาหาร และกลุ่มอาการทางระบบประสาทส่วนกลาง ทุกกลุ่มจะแสดงอาการเป็น 3 ระยะ คือ
-ระยะเริ่มต้น (prodromal stage) มีอาการคลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย
-ระยะแอบแฝง (latent stage) เป็นระยะที่ไม่แสดงอาการ
-ระยะแสดงอาการที่แท้จริง (manifest illness stage) มีอาการที่แสดงถึงความเสียหายของอวัยวะ
(ดู bone marrow syndrome; cerebrovascular syndrome และ gastrointestinal syndrome ประกอบ)

radiation therapy; radiotherapy                             รังสีรักษา, การบำบัดด้วยรังสี
การใช้รังสีชนิดก่อไอออนบำบัดรักษาโรค มี 4 วิธี คือ
     1. การฉายรังสีไปยังอวัยวะเป้าหมาย (Teletherapy) เช่น ต่อมน้ำเหลือง กล่องเสียง ปอด โดยใช้รังสีเอกซ์จากเครื่องเร่งอิเล็กตรอนเชิงเส้น หรือใช้รังสีแกมมาจากต้นกำเนิดรังสีโคบอลต์-60
     2. การฝังสารกัมมันตรังสี ในเนื้อเยื่อหรือโพรงอวัยวะ (brachy therapy) เช่น ปากมดลูก และช่องปาก โดยใช้ซีเซียม-137, อิริเดียม-192 หรือ ทองคำ-198
     3. การให้สารกัมมันตรังสีทางปาก เช่น การรับประทานสารประกอบไอโอดีน-131 (Na131I) เพื่อรักษามะเร็งต่อมไทรอยด์
     4. การฉีดสารกัมมันตรังสีทางเส้นเลือด เช่น สารประกอบไอโอดีน-131 (Lipiodol-131I) ใช้รักษามะเร็งตับ

radiation warning symbol                         สัญลักษณ์เตือนภัยจากรังสี
สัญลักษณ์สากลที่กำหนดขึ้นเพื่อเตือนให้ทราบว่ามีรังสี หรือให้ระวังรังสี ประกอบด้วยใบพัด 3 แฉก สีม่วง หรือสีดำ อยู่บนพื้นสีเหลือง สัญลักษณ์นี้ใช้ติดที่ภาชนะบรรจุวัสดุกัมมันตรังสี หรือบริเวณรังสี

radiation weighting factor, WR                              ค่าปรับเทียบตามชนิดรังสี
ค่าปรับเทียบผลกระทบของรังสีที่มีต่อเนื้อเยื่อหรืออวัยวะ ขึ้นอยู่กับชนิดและพลังงานของรังสี ซึ่งคณะกรรมาธิการระหว่างประเทศด้านการป้องกันรังสี (International Commission on Radiation Protection, ICRP) ได้กำหนดไว้ดังตารางต่อไปนี้

radiation worker                                          ผู้ปฏิบัติงานรังสี
ผู้มีหน้าที่ปฏิบัติงานในบริเวณรังสีชนิดก่อไอออน เช่น ผู้ปฏิบัติงานผลิตสารไอโซโทปรังสี ผู้ปฏิบัติงานฉายรังสี ผู้ปฏิบัติงานกับเครื่องวัดเชิงนิวเคลียร์ และเครื่องมือวิเคราะห์ต่าง ๆ
ผู้ปฏิบัติงานรังสีอาจรวมถึงผู้ที่ไม่ได้ปฏิบัติงานด้านเทคนิค แต่มีความจำเป็นต้องมีส่วนเกี่ยวข้องกับบริเวณรังสีหรือรังสีดังกล่าวเป็นประจำ ทำให้มีโอกาสได้รับรังสีมากกว่าประชาชนทั่วไป เช่น พนักงานทำความสะอาด พนักงานขับรถขนส่งสารกัมมันตรังสี ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยทางรังสีจะกำหนดให้บุคคลใดเป็นผู้ปฏิบัติงานทางรังสีตามกฎระเบียบ หรือแล้วแต่กรณี
ผู้ปฏิบัติงานรังสีดังกล่าวข้างต้น ย่อมมีโอกาสได้รับรังสีจากการปฏิบัติงานเป็นปริมาณแตกต่างกัน กล่าวคือ ผู้ปฏิบัติงานผลิตสารไอโซโทปรังสี หรือผู้ปฏิบัติงานฉายรังสี จะมีโอกาสได้รับรังสีมากกว่าผู้ปฏิบัติงานกับเครื่องวัดเชิงนิวเคลียร์ และเครื่องมือวิเคราะห์ต่าง ๆ

radiation, nuclear                                          รังสีนิวเคลียร์, การแผ่รังสีของนิวเคลียส
รังสีในรูปของอนุภาคหรือคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า ที่แผ่ออกมาจากนิวเคลียสของนิวไคลด์กัมมันตรังสีเช่น อนุภาคแอลฟา อนุภาคบีตา และรังสีแกมมา
(ดู radiation ประกอบ)

radiative capture                                                การจับยึดแบบปล่อยรังสี
กระบวนการจับยึดทางนิวเคลียร์โดยนิวเคลียสแล้วแผ่เฉพาะรังสีแม่เหล็กไฟฟ้าออกมาทันที เช่น เมื่อนิวเคลียสจับยึดนิวตรอนแล้วปล่อยรังสีแกมมาออกมา

radicidation                                               การฆ่าเชื้อโรคด้วยรังสี
การฉายรังสีอาหารหรือผลิตภัณฑ์อาหารด้วยปริมาณรังสีต่ำกว่า 10 กิโลเกรย์ เพื่อฆ่าเชื้อโรคชนิดที่ไม่สร้างสปอร์ เช่น ซาลโมเนลลา ชิเกลลา อี.โคไล เชื้อโรคเหล่านี้เป็นต้นเหตุทำให้ท้องเสียอย่างรุนแรง ปวดท้อง ขาดน้ำ อาเจียน และเป็นไข้ อาหารที่ผ่านการฉายรังสีเพื่อฆ่าเชื้อโรค เช่น แหนม กุ้งแช่แข็ง ขากบแช่แข็ง เนื้อไก่แช่แข็ง การฆ่าเชื้อโรคด้วยวิธีนี้เทียบได้กับการพาสเจอไรซ์
(ดู food irradiation ประกอบ)

radioactivation                                              การก่อกัมมันตภาพรังสี
ดู activation

radioactive chain                                                ลูกโซ่กัมมันตรังสี
อนุกรมกัมมันตรังสีต่าง ๆ เช่น อนุกรมยูเรเนียม
(ดู radioactive series ประกอบ)

radioactive cloud                                                เมฆกัมมันตรังสี
มวลอากาศและไอน้ำในบรรยากาศ ที่มีฝุ่นกัมมันตรังสีจากการระเบิดของอาวุธนิวเคลียร์
(ดู atomic cloud ประกอบ)

radioactive contamination; contamination             การเปื้อนสารกัมมันตรังสี
สารกัมมันตรังสีทั้งในรูปของแข็ง ของเหลว และแก๊ส ที่ปนเปื้อนในอาหาร น้ำ อากาศ หรือเปรอะเปื้อนที่พื้นผิววัสดุ อุปกรณ์ ร่างกาย และหรือบริเวณที่ต้องการใช้งาน ซึ่งเกิดขึ้นโดยไม่เจตนา เพราะอาจก่อให้เกิดอันตรายได้

radioactive dating                                          การหาอายุจากสารกัมมันตรังสี
การหาอายุของวัตถุหรือตัวอย่างโดยใช้สัดส่วนของสารกัมมันตรังสีหรือผลผลิตจากการสลายกัมมันตรังสีที่มีในวัตถุนั้น เช่น ใช้สัดส่วนของคาร์บอน-14 ต่อคาร์บอนทั้งหมดบอกอายุของกระดูก ไม้ หรือตัวอย่างวัตถุโบราณที่มีคาร์บอนเป็นองค์ประกอบ หรือใช้สัดส่วนของโพแทสเซียม-40 ต่ออาร์กอน-41 บอกอายุของหินหรือแร่ที่มีโพแทสเซียมเป็นองค์ประกอบได้
(ดู carbon-14 ประกอบ)

radioactive decay                                          การสลายกัมมันตรังสี
            ดู decay, radioactive

radioactive decontamination; decontamination      การขจัดการเปื้อนสารกัมมันตรังสี
การใช้กระบวนการทางเคมี ฟิสิกส์ หรือชีวภาพ เพื่อให้สารกัมมันตรังสีทั้งหมดหรือบางส่วน หลุดออกจากสิ่งที่เปื้อน

radioactive discharge                                          การระบายสิ่งเจือปนสารกัมมันตรังสี
การระบายแก๊สหรือของเหลวที่เจือปนสารกัมมันตรังสีออกสู่สิ่งแวดล้อม โดยมีแผนงานและการควบคุมตามเกณฑ์ที่กำหนดโดยคณะกรรมการพลังงานปรมาณูเพื่อสันติ
(ดู disposal, waste ประกอบ)

radioactive fallout                                               ฝุ่นกัมมันตรังสี
ดู fallout

radioactive half-life                                             ครึ่งชีวิต
ดู half-life

radioactive isotope; radioisotope                          ไอโซโทป (กัมมันต) รังสี
ไอโซโทปของธาตุที่ไม่เสถียร มีการสลายเพื่อลดระดับพลังงานโดยการปลดปล่อยรังสีออกมา มักใช้แทนคำว่า นิวไคลด์กัมมันตรังสี
(ดู radionuclide ประกอบ)

radioactive material                                       วัสดุกัมมันตรังสี
วัสดุที่มีนิวไคลด์กัมมันตรังสีเป็นองค์ประกอบ ทำให้มีการแผ่รังสีชนิดก่อไอออนออกมา

radioactive nuclide; radionuclide                          นิวไคลด์กัมมันตรังสี
นิวไคลด์ที่ไม่เสถียร มีการสลายเพื่อลดระดับพลังงานโดยการปลดปล่อยรังสี เช่น แอลฟา บีตา แกมมา ออกมา นิวไคลด์กัมมันตรังสีที่ปรากฏอยู่ในธรรมชาติ และที่มาจากการผลิตของมนุษย์มีมากกว่า 1,300 ชนิด
ตัวอย่างนิวไคลด์กัมมันตรังสีที่มีในธรรมชาติ เช่น  และที่มนุษย์ผลิตขึ้น เช่น

radioactive series                                        อนุกรมกัมมันตรังสี
อนุกรมของนิวไคลด์ที่เริ่มต้นจากนิวไคลด์กัมมันตรังสีที่เรียกว่านิวไคลด์แม่ สลายเป็นนิวไคลด์ลูก เป็นลำดับต่อ ๆ กันไปจนถึงผลผลิตสุดท้ายที่เป็นนิวไคลด์ที่เสถียร
(ดู decay, radioactive ประกอบ)

radioactive source                                         ต้นกำเนิดรังสี
ดู source

radioactive standard                                           สารมาตรฐานกัมมันตรังสี
สารกัมมันตรังสีที่รู้จำนวนและชนิดของอะตอมกัมมันตรังสี ณ เวลาอ้างอิงใด ๆ ใช้เป็นสารมาตรฐานสำหรับปรับเทียบอุปกรณ์วัดรังสี หรือใช้ในการวัดเปรียบเทียบระหว่างห้องปฏิบัติการ
ปกติใช้สารกัมมันตรังสีที่มีครึ่งชีวิตยาวเป็นสารมาตรฐานกัมมันตรังสี

radioactive tracer                                          ตัวแกะรอย
            ดู tracer, radioactive

radioactive waste                                          กากกัมมันตรังสี
วัสดุที่อยู่ในสถานะของแข็ง ของเหลว หรือ แก๊ส ที่เป็นหรือประกอบด้วย หรือปนเปื้อนด้วยสารกัมมันตรังสีที่มีค่ากัมมันตภาพรังสีสูงกว่าเกณฑ์ที่กำหนดโดยคณะกรรมการพลังงานปรมาณูเพื่อสันติ ซึ่งผู้ครอบครองวัสดุนั้นไม่ประสงค์จะใช้งานอีกต่อไป และให้หมายความรวมถึงวัสดุอื่นใดที่คณะกรรมการพลังงานปรมาณูเพื่อสันติ กำหนดให้เป็นกากกัมมันตรังสีด้วย
(ดู clearance level ประกอบ)

radioactive waste management                          การจัดการกากกัมมันตรังสี
กระบวนการดำเนินการทุกขั้นตอนซึ่งเกี่ยวข้องกับการรวบรวม การคัดแยก การจำแนก การบำบัด การปรับสภาพ การเก็บรักษา การขนส่ง และการขจัดกากกัมมันตรังสี โดยแสดงเป็นแผนภูมิได้ดังนี้
                         

radioactivity                                                       กัมมันตภาพรังสี
ปรากฏการณ์ที่นิวไคลด์กัมมันตรังสีสลายและมีการปล่อยรังสีออกมาด้วย โดยทั่วไปการสลายจะให้นิวไคลด์ใหม่ ปรากฏการณ์นี้ค้นพบโดย อองรี แบ็กเกอแรล ในปี พ.ศ. 2439

radiobiology                                                  ชีววิทยารังสี
ดู radiation biology

radiocarbon dating                                              การหาอายุจากคาร์บอนกัมมันตรังสี
การหาอายุของวัตถุโบราณโดยหาปริมาณของคาร์บอน-14 เทียบกับคาร์บอนทั้งหมดที่มีอยู่ในวัตถุนั้น วิธีนี้เหมาะสำหรับหาอายุของวัตถุโบราณที่มีอายุสูงสุดประมาณ 100,000 ปี ดร. ดับเบิลยู. เอฟ. ลิบบี (Dr. W. F. Libby) เป็นผู้ค้นพบวิธีการนี้
(ดู carbon-14 ประกอบ)

radiochemical purity                                           ความบริสุทธิ์ทางเคมีรังสี
ความบริสุทธิ์ของสารประกอบกัมมันตรังสี ซึ่งมีสารกัมมันตรังสีในรูปแบบทางเคมีที่ต้องการ โดยคำนวณจากสัดส่วนกัมมันตภาพของสารกัมมันตรังสีในรูปแบบทางเคมีที่ต้องการต่อกัมมันตภาพของสารประกอบกัมมันตรังสีทั้งหมด
ความบริสุทธิ์ทางเคมีรังสี ใช้เป็นค่ากำหนดคุณภาพของสารเภสัชรังสีซึ่งมีสารประกอบกัมมันตรังสีในรูปแบบทางเคมีอื่น ๆ เจือปนอยู่น้อยที่สุดตามมาตรฐานเภสัชตำรับสหรัฐอเมริกา (United States Pharmacopoeia, USP) เภสัชตำรับอังกฤษ (British Pharmacopoeia, BP) และ เภสัชตำรับยุโรป (European Pharmacopoeia, EP) เช่น ในการผลิตสารไอโอดีน-131 (131I) ตามเภสัชตำรับสหรัฐอเมริกาต้องมีอัตราส่วนของสารประกอบกัมมันตรังสีในรูปโซเดียมไอโอไดด์ (Na131I) ไม่ต่ำกว่าร้อยละ 95 และสารประกอบกัมมันตรังสีที่มีธาตุไอโอดีนอยู่ในรูปแบบทางเคมีอื่น ๆ ไม่เกินร้อยละ 5

radioecology                                                     นิเวศวิทยารังสี
          การศึกษาผลกระทบของสารกัมมันตรังสีที่มีในธรรมชาติและที่มนุษย์ผลิตขึ้นต่อระบบนิเวศ สารกัมมันตรังสีอาจมีการเปลี่ยนแปลงองค์ประกอบและสมบัติทางเคมีของตัวมันเอง และมีวัฏจักรการเคลื่อนย้ายในระบบนิเวศภายในกลุ่มหรือระหว่างกลุ่มของสิ่งมีชีวิตกับสิ่งไม่มีชีวิต (หิน ดิน น้ำ และอากาศ) ในสภาวะแวดล้อมต่าง ๆ กัน เข้าสู่ห่วงโซ่อาหารของสิ่งมีชีวิต ส่งผลกระทบทางชีววิทยาและการอยู่ร่วมกันของสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ

radiography                                               การถ่ายภาพรังสี
            การใช้รังสีชนิดก่อไอออน เช่น รังสีเอกซ์ หรือรังสีแกมมา ถ่ายภาพวัตถุบนแผ่นฟิล์มโดยอาศัยหลักการดูดกลืนรังสี ส่วนของวัตถุที่ดูดกลืนรังสีไว้น้อยกว่าจะปรากฏภาพเงาบนฟิล์มทึบกว่าส่วนของวัตถุที่ดูดกลืนรังสีไว้มากกว่า

            ดู RIA

radioisotope                                                  ไอโซโทปกัมมันตรังสี
ดู radioactive isotope

radiological half-life                                            ครึ่งชีวิต
            ดู half-life

radiological survey                                              การสำรวจทางรังสี
การประเมินภาวะทางรังสีและอันตรายที่เกิดขึ้นเนื่องจากการผลิต การใช้ การขนถ่าย การปลดปล่อย การขจัด หรือการที่มีวัสดุกัมมันตรังสีหรือต้นกำเนิดรังสีอยู่ในที่นั้น ๆ

radiolysis                                                      การแยกสลายด้วยรังสี
การแตกตัวหรือสลายตัวของโมเลกุลด้วยรังสี เช่น ขณะเดินเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์จะมีน้ำส่วนหนึ่งที่อยู่ภายในแกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ เกิดการแตกตัวเป็นไฮโดรเจนและออกซิเจน

radiolytic product                                                ผลผลิตการแยกสลายด้วยรังสี
สารประกอบทางเคมีที่เกิดขึ้นจากการฉายรังสีสารใด ๆ เช่น การฉายรังสีอาหาร รังสีจะถ่ายโอนพลังงานให้โมเลกุลต่าง ๆ ที่เป็นองค์ประกอบของอาหาร เช่น น้ำ โปรตีน ไขมัน คาร์โบไฮเดรต วิตามิน ทำให้เกิดการแตกตัวเป็นโมเลกุลที่มีประจุไฟฟ้า และ เกิดการแยกสลายได้อนุมูลอิสระซึ่งไม่เสถียรและทำปฏิกิริยากับสารที่เป็นองค์ประกอบของอาหารได้สารประกอบต่าง ๆ ที่มีโมเลกุลเล็กลง

radionuclide                                                       นิวไคลด์กัมมันตรังสี
ดู radioactive nuclide

radionuclide imaging                                      การถ่ายภาพทางเวชศาสตร์นิวเคลียร์
เทคนิคการตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์ โดยให้สารเภสัชรังสีแก่ผู้ป่วย และถ่ายภาพการกระจายตัวของสารเภสัชรังสีในอวัยวะที่ต้องการตรวจด้วยเครื่องตรวจและสร้างภาพ เช่น สเป็กต์ หรือเพ็ต เพื่อแสดงขนาด รูปร่าง ตำแหน่ง และการทำงานของอวัยวะต่าง ๆ ที่ไม่สามารถตรวจวินิจฉัยได้โดยวิธีอื่น
ศัพท์ที่ใช้ทางการแพทย์และมีความหมายคล้ายกัน ได้แก่คำว่า radionuclide organ imaging และ nuclear scanning

radiopharmaceuticals                                         สารเภสัชรังสี, เภสัชภัณฑ์รังสี
ดู radiopharmaceutics

radiopharmaceutics; radiopharmaceuticals           สารเภสัชรังสี, เภสัชภัณฑ์รังสี
ผลิตภัณฑ์ยาที่อยู่ในรูปของสารประกอบหรือสารประกอบเชิงซ้อนที่มีสารกัมมันตรังสีเกาะอยู่ในโมเลกุล ซึ่งผลิตขึ้นตามมาตรฐานสากลเภสัชรังสี ใช้ตรวจวินิจฉัยหรือบำบัดรักษา
การให้สารเภสัชรังสีแก่ผู้ป่วยกระทำโดยการฉีดหรือกิน เมื่อเข้าสู่ร่างกายแล้วสารเภสัชรังสีดังกล่าวจะไปกระจายตัวอยู่ในอวัยวะที่ต้องการตรวจหรือรักษา (target organ) โดยแสดงพยาธิสภาพตามความผิดปกติที่เกิดขึ้นในอวัยวะนั้น ๆ
สารเภสัชรังสีที่ใช้ในปัจจุบัน เช่น

radioprotector                                             สารลดผลของรังสี
สารหรือยาลดประสิทธิภาพของรังสีในการทำลายเซลล์ เช่น สารประกอบที่มีกลุ่มซัลฟ์ไฮดริล (sulfhydryl, -SH) ทั้งนี้เซลล์จะต้องมีสารกลุ่มนี้อยู่ในขณะที่ได้รับรังสีจึงจะเกิดผลในการป้องกันการทำลายเซลล์ ถึงแม้เซลล์ได้รับสารนี้ในทันทีหลังการได้รับรังสี ก็จะไม่มีผลในการป้องกันใด ๆ

radiosensitizer                                                   สารเพิ่มผลของรังสี
สารหรือยาเพิ่มประสิทธิภาพของรังสีในการทำลายเซลล์ เช่น ออกซิเจน สารไมโซนิดาโซล (misonidazole) และสาร 5-โบรโมดีออกซียูริดีน (5-bromodeoxyuridine)

radiotherapy                                                       รังสีรักษา, การบำบัดด้วยรังสี
ดู radiation therapy

radium, Ra                                                        เรเดียม
ธาตุกัมมันตรังสีที่เป็นโลหะ มีเลขเชิงอะตอมเท่ากับ 88 ไอโซโทปที่พบมากที่สุดในธรรมชาติ คือ เรเดียม-226 เกิดปนอยู่เล็กน้อยในสินแร่ยูเรเนียม เช่น แร่พิตช์เบลนด์ และคาร์โนไทต์
เรเดียม-226 เกิดจากการสลายของทอเรียม-230 ในอนุกรมยูเรเนียม
(ดู decay, radioactive และ uranium series ประกอบ)

radon, Rn                                                   เรดอน
ธาตุกัมมันตรังสีที่เป็นแก๊สที่หนักที่สุดในธรรมชาติ มีเลขเชิงอะตอมเท่ากับ 86 มีน้ำหนักเชิงอะตอมเท่ากับ 222 เป็นนิวไคลด์ลูกของเรเดียมในอนุกรมยูเรเนียม รังสีพื้นหลังในธรรมชาติเกิดจากการแผ่รังสีของเรดอนเป็นส่วนใหญ่

radon breath analysis                                         การวิเคราะห์เรดอนจากลมหายใจ
การตรวจหาเรดอนในลมหายใจออก เพื่อหาว่ามีเรเดียมในร่างกายหรือไม่ และมีเป็นปริมาณเท่าใด
(ดู personnel monitoring ประกอบ)

radurization                                               การลดจุลินทรีย์ด้วยรังสี
การฉายรังสีอาหารหรือผลิตภัณฑ์อาหารด้วยปริมาณรังสีต่ำกว่า 10 กิโลเกรย์ เพื่อลดจุลินทรีย์ที่ทำให้อาหารเน่าเสียหรือเสื่อมคุณภาพ เช่น แบคทีเรีย รา อาหารที่ผ่านการฉายรังสีจะเก็บรักษาได้นานขึ้น เช่น ปลาสด สตรอว์เบอร์รี่ เครื่องเทศ เครื่องปรุงรส
(ดู food irradiation ประกอบ)

RBE (relative biological effect)                            อาร์บีอี, ผลทางชีววิทยาสัมพัทธ์
ดู relative biological effect (RBE)

reactor containment                                           อาคารคลุมเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์
            ดู containment

reflector                                                                        ตัวสะท้อน (นิวตรอน)
            ชั้นวัสดุที่ล้อมรอบแกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ ทำหน้าที่สะท้อนนิวตรอนกลับเข้าไปในแกนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ ทำให้เกิดการแบ่งแยกนิวเคลียสมากขึ้นและใช้นิวตรอนอย่างคุ้มค่า วัสดุที่ใช้เป็นตัวสะท้อนนิวตรอน เช่น แกรไฟต์ เบริลเลียม และยูเรเนียมธรรมชาติ

relative biological effect (RBE)                       ผลทางชีววิทยาสัมพัทธ์, อาร์บีอี
การเปรียบเทียบปริมาณรังสีของรังสีชนิดหนึ่งกับรังสีเอกซ์ 250 กิโลอิเล็กตรอนโวลต์ หรือรังสีแกมมาจากต้นกำเนิดรังสีโคบอลต์-60 ที่ก่อให้เกิดผลทางชีววิทยาเหมือนกัน ภายใต้เงื่อนไขเดียวกัน
RBE = ปริมาณรังสีจากรังสีเอกซ์ 250 กิโลอิเล็กตรอนโวลต์ หรือรังสีแกมมาจากโคบอลต์-60 / ปริมาณรังสีจากรังสีชนิดอื่น

rem (roentgen equivalent man)                            เร็ม
หน่วยเดิมที่ใช้วัดปริมาณรังสีสมมูล เป็นผลคูณระหว่างปริมาณรังสีดูดกลืนที่มีหน่วยเป็นแร็ด กับค่าปรับเทียบที่แตกต่างกันตามชนิดและพลังงานของรังสี (อาร์บีอี)
สำหรับรังสีเอกซ์หรือรังสีแกมมา ค่าปรับเทียบมีค่าใกล้เคียงกับ 1 (ในทางปฏิบัติใช้ค่า 1) นั่นคือ เมื่อรังสีก่อไอออนชนิดใดก็ตามที่ก่อให้เกิดผลทางชีวภาพต่อเซลล์ที่มีชีวิตเทียบเท่ากับการรับรังสีเอกซ์หรือแกมมา 1 แร็ด เรียกว่าได้รับปริมาณรังสีสมมูล 1 เร็ม ปัจจุบันหน่วยเร็มนี้ใช้หน่วยซีเวิร์ตแทน โดย 1 ซีเวิร์ตเท่ากับ 100 เร็ม
(ดู equivalent dose, HT และ sievert, Sv ประกอบ)

residence time                                                   เวลาคงอยู่
ระยะเวลาที่วัสดุกัมมันตรังสียังคงเหลืออยู่ในบรรยากาศภายหลังการระเบิดของระเบิดนิวเคลียร์ มักระบุเป็น “ครึ่งเวลา (half-time)” เนื่องจากไม่อาจทราบระยะเวลาแท้จริงที่วัสดุกัมมันตรังสีนั้นจะหมดไปจากบรรยากาศ

restricted area                                            พื้นที่หวงห้าม
            พื้นที่ที่มีการควบคุมการเข้าออกของบุคคลที่ไม่เกี่ยวข้อง เพื่อป้องกันการได้รับรังสี หรือสารกัมมันตรังสี

RIA (radioimmunoassay)                         อาร์ไอเอ

เทคนิคการหาปริมาณสารต่าง ๆ ในสิ่งส่งตรวจ เช่น เลือด ปัสสาวะ โดยใช้สารประกอบติดฉลากรังสีเป็นตัวติดตามผลของปฏิกิริยาจำเพาะระหว่างสารก่อภูมิต้านทาน (antigen) และสารภูมิต้านทาน (antibody)

roentgen, R                                                       เรินต์เก็น
            หน่วยเดิมที่ใช้วัดปริมาณรังสีเอกซ์หรือรังสีแกมมาที่ทำให้อากาศ 1 ลูกบาศก์เซนติเมตรหรือ 0.001293 กรัม ที่อุณหภูมิ 0 องศาเซลเซียส ความดัน 760 มิลลิเมตรปรอท (อุณหภูมิและความดันมาตรฐาน หรือ STP) แตกตัวเป็นไอออนเกิดประจุไฟฟ้า 1 อีเอสยู (electrostatic cgs unit, esu) มีค่าเท่ากับ 1 เรินต์เกน ปัจจุบันใช้หน่วย SI คือ exposure unit แทน
(ดู exposure unit ประกอบ)

roentgen equivalent man (rem)                            เร็ม
            ดู rem (roentgen equivalent man)

roentgen rays                                                     รังสีเรินต์เก็น
ดู X-rays

routine monitoring                                              การเฝ้าตรวจประจำ
การตรวจติดตามปริมาณรังสีอย่างต่อเนื่อง โดยมีความมุ่งหมายเพื่อแสดงว่า สภาพการปฏิบัติงาน รวมทั้งระดับของปริมาณรังสีรายบุคคล เป็นไปตามกฎเกณฑ์ที่กำหนด
การเฝ้าตรวจประจำ อาจเป็นการเฝ้าตรวจรายบุคคล หรือการเฝ้าตรวจสถานปฏิบัติการ

safety culture                                            วัฒนธรรมความปลอดภัย
พฤติกรรมขององค์กรและบุคคลในองค์กร ที่สะท้อนการได้รับการปลูกจิตสำนึกด้านความปลอดภัย ทั้งจากการอบรม การเรียนรู้และการถ่ายทอด จนเกิดเป็นนิสัยและเจตคติที่ให้ความสำคัญต่อการระวังป้องกันเพื่อให้เกิดความปลอดภัย
ตัวอย่างเช่น ผู้ปฏิบัติงานทางนิวเคลียร์และรังสี ย่อมรู้ดีว่าจะต้องใช้อุปกรณ์ใดบ้างเพื่อให้เกิดความปลอดภัย เช่น ต้องติดมาตรบันทึกปริมาณรังสี ต้องใช้เครื่องมือหยิบจับสารกัมมันตรังสี มีวัสดุและอุปกรณ์กำบังรังสีที่พอเพียง รวมทั้งการสวมแว่นตาและหน้ากากกันไอระเหย ให้เหมาะสมตามลักษณะของงาน

scintillation                                                 แสงวับ
แสงที่เปล่งออกมาอย่างรวดเร็ว เมื่อรังสีชนิดก่อไอออนทำอันตรกิริยากับวัสดุบางชนิด เช่น รังสีแกมมากระทำต่อผลึกโซเดียมไอโอไดด์

scintillation counter                                     เครื่องนับรังสีจากแสงวับ
อุปกรณ์ตรวจวัดรังสีชนิดก่อไอออน ประกอบด้วยวัสดุที่เปล่งแสงวับเมื่อถูกกระทำโดยรังสี หลอดทวีคูณแสง และเครื่องบันทึกสัญญาณ ที่แสดงปริมาณและพลังงานของรังสีที่ตรวจวัด

scintillator                                                  ตัวเปล่งแสงวับ
วัสดุโปร่งแสง ทั้งของแข็ง ของเหลว และแก๊ส ซึ่งเปล่งแสงวับเมื่อทำอันตรกิริยากับรังสีชนิดก่อไอออน เช่น ผลึกโซเดียมไอโอไดด์ ส่วนผสมของไทรเอทิลเบนซีนกับเทอร์เฟนิล แก๊สซีนอน

sealed source                                            ต้นกำเนิดรังสีชนิดปิดผนึก
วัสดุกัมมันตรังสีซึ่งปิดผนึกอย่างถาวรในปลอกหุ้ม หรือห่อหุ้มอย่างมิดชิดและอยู่ในรูปของแข็ง ปลอกหุ้มหรือวัสดุห่อหุ้มมีความแข็งแรงทนทานเพียงพอที่จะป้องกันการรั่วของสารกัมมันตรังสีในสภาวะการใช้งานปกติ รวมถึงเหตุผิดพลาดที่คาดว่าอาจจะเกิดขึ้นได้

security                                                        การป้องกัน
มาตรการการป้องกันการบุกรุก การทำความเสียหาย การสูญหาย และการลักขโมยวัสดุนิวเคลียร์ หรือวัสดุกัมมันตรังสี รวมถึงการขนย้ายและการเข้าถึงวัสดุดังกล่าวโดยไม่ได้รับอนุญาต

shock wave                                                คลื่นกระแทก
แรงผลักดันฉับพลันในอากาศ น้ำ หรือดิน ที่แผ่ขยายออกไปเป็นคลื่นเนื่องจากการระเบิด การเกิดคลื่นกระแทกมี 2 ระยะ
ระยะที่หนึ่ง แรงผลักดันของตัวกลางเพิ่มขึ้นฉับพลันถึงระดับสูงสุดแล้วลดลงสู่ระดับปกติ
ระยะที่สอง แรงผลักดันของตัวกลางจะลดลงแล้วกลับสู่ระดับปกติ คลื่นกระแทกที่เกิดในอากาศมักเรียกว่า คลื่นแรงผลักดันฉับพลัน
(ดู blast wave ประกอบ)

sievert, Sv                                                    ซีเวิร์ต
หน่วยวัดปริมาณรังสีสมมูล เป็นผลคูณระหว่างปริมาณรังสีดูดกลืนที่มีหน่วยเป็นเกรย์ กับค่าปรับเทียบที่แตกต่างกันตามชนิดและพลังงานของรังสี (อาร์อีบี)
หน่วยซีเวิร์ตนี้ใช้แทนหน่วยเร็ม โดย 1 ซีเวิร์ต เท่ากับ 100 เร็ม
(ดู rem ประกอบ)

single photon ECT                                             สเป็กต์
            ดู SPECT (single photon emission computed tomography)

single photon emission computed tomography (SPECT)   สเป็กต์
ดู SPECT (single photon emission computed tomography)

SIT (sterile insect technique)                              เอสไอที, เทคนิคการใช้แมลงที่เป็นหมัน
ดู sterile insect technique (SIT)

slow neutron                                                      นิวตรอนช้า
ดู thermal neutron

SNS (spallation neutron source)                          ต้นกำเนิดนิวตรอนแบบสปอลเลชัน
ดู spallation neutron source (SNS)

somatic effect                                            ผลต่อร่างกาย
            ผลกระทบต่อร่างกายของบุคคลที่ได้รับรังสี รวมถึงผลกระทบต่อเด็กหลังคลอดที่ได้รับรังสีขณะอยู่ในครรภ์มารดา

source; radiation source                                     ต้นกำเนิดรังสี, แหล่งกำเนิดรังสี
วัสดุหรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่สามารถแผ่รังสีชนิดก่อไอออนออกมา ไม่ว่าจะเป็นการแผ่รังสีด้วยการแปลงนิวเคลียสของตัวเองหรือด้วยวิธีอื่น ๆ เช่น สารกัมมันตรังสีและเครื่องกำเนิดรังสีชนิดต่าง ๆ

source material                                                  วัสดุต้นกำลัง
วัสดุใด ๆ ที่มียูเรเนียมทอเรียม หรือทั้งสองอย่างรวมกัน เป็นองค์ประกอบ ร้อยละ 0.05 ขึ้นไป ยกเว้นวัสดุนิวเคลียร์พิเศษ

source monitoring                                       การเฝ้าตรวจต้นกำเนิดรังสี
การตรวจติดตามกัมมันตภาพที่ปลดปล่อยจากวัสดุกัมมันตรังสีสู่สิ่งแวดล้อม หรืออัตราปริมาณรังสีจากต้นกำเนิดรังสีในสถานปฏิบัติการ

spallation neutron source (SNS)                          ต้นกำเนิดนิวตรอนแบบสปอลเลชัน
เครื่องผลิตนิวตรอนชนิดหนึ่ง โดยการเร่งโปรตอนพลังงานสูงกว่า 100 ล้านอิเล็กตรอนโวลต์ เข้าชนเป้าซึ่งเป็นธาตุหนัก เช่น แทนทาลัม ทังสเตน หรือ ยูเรเนียม ทำให้เกิดปฏิกิริยานิวเคลียร์ที่มีการปลดปล่อยนิวตรอนพลังงานเฉลี่ย 1 ล้านอิเล็กตรอนโวลต์
ต้นกำเนิดนิวตรอนแบบสปอลเลชันเครื่องแรกมีชื่อว่า KENS ตั้งอยู่ที่สถาบัน KEK (Ko Enerugi Kenkyujo) ประเทศญี่ปุ่น เริ่มใช้งานครั้งแรกในปี พ.ศ. 2523

special monitoring                                       การเฝ้าตรวจพิเศษ
การตรวจติดตามที่กำหนดขึ้นสำหรับสถานการณ์จำเพาะ ของสถานปฏิบัติการ เพื่อให้ได้ข้อมูลเพียงพอที่แสดงให้เห็นว่ามีการควบคุมที่ดี โดยมากจะใช้ในขั้นตอนดำเนินการของสถานปฏิบัติการใหม่ ใช้ในกรณีที่มีการดัดแปลงที่สำคัญของสถานปฏิบัติการและวิธีปฏิบัติ หรือใช้กับปฏิบัติการภายใต้ภาวะผิดปกติ เช่น การเกิดอุบัติเหตุ
การเฝ้าสังเกตพิเศษนี้ อาจเป็นการเฝ้าตรวจรายบุคคล หรือ การเฝ้าตรวจสถานปฏิบัติการเฉพาะแห่ง

special nuclear material                                 วัสดุนิวเคลียร์พิเศษ
วัสดุฟิสไซล์ และยูเรเนียมเสริมสมรรถนะ
(ดู enriched material ประกอบ)

specific activity                                           กัมมันตภาพจำเพาะ
กัมมันตภาพของนิวไคลด์กัมมันตรังสีต่อมวลของธาตุ หรือสารประกอบ เช่น มิลลิคูรีต่อมิลลิกรัม (mCi/mg) คูรีต่อโมล (Ci/mol)

specific power                                                    กำลังจำเพาะ
กำลังที่ผลิตได้จากเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ต่อหน่วยมวลของเชื้อเพลิง เช่น กิโลวัตต์ของความร้อนต่อกิโลกรัมของเชื้อเพลิงนิวเคลียร์

SPECT (single photon emission computed tomography); single photon ECT   สเป็กต์
เทคนิคการถ่ายภาพด้วยวิธีกราดวิเคราะห์ โดยการตรวจวัดรังสีแกมมาที่ปล่อยออกมาหลังจากการฉีดเภสัชภัณฑ์รังสีเข้าไปในกระแสเลือด ใช้มากในการศึกษาสารส่งผ่านประสาท (neurotransmitter) แต่ก็สามารถใช้ตรวจวินิจฉัยระบบอวัยวะใดก็ได้ ขึ้นอยู่กับเภสัชภัณฑ์รังสีที่ใช้ซึ่งมีครึ่งชีวิตยาวกว่าที่ใช้กับเพ็ต จึงไม่จำเป็นต้องมีไซโคลทรอนอยู่ด้วยกัน อย่างไรก็ตาม สเป็กต์มีความละเอียดในการวิเคราะห์ต่ำกว่าเพ็ตมาก

spectrum                                                    สเปกตรัม
กราฟหรือแถบแสดงความเข้มของรังสีที่เป็นฟังก์ชันกับความยาวคลื่น พลังงาน ความถี่ โมเมนตัม มวล หรือปริมาณอื่นใดที่เกี่ยวข้องกับรังสีนั้น

spontaneous fission                                           ฟิชชันเกิดเอง
การแบ่งแยกนิวเคลียสที่เกิดขึ้นโดยไม่มีตัวกระตุ้นจากภายนอก ไอโซโทปของธาตุหนักหลายชนิดสลายในลักษณะนี้เป็นส่วนใหญ่ เช่น แคลิฟอร์เนียม-252 เฟอร์เมียม-257 และ ไอน์สไตน์เนียม-255
วัสดุเกิดฟิชชันได้ทุกชนิดสามารถเกิดกระบวนการนี้ได้เช่นกันเป็นบางครั้ง

spontaneous mutations                                    การกลายพันธุ์เกิดเอง
การเปลี่ยนแปลงของสารพันธุกรรมหรือดีเอ็นเอของเซลล์สิ่งมีชีวิต ที่เกิดขึ้นจากปัจจัยต่าง ๆ ที่มีอยู่ในธรรมชาติ เช่น แสงแดด อุณหภูมิ หรือเกิดจากความผิดพลาดในกระบวนการสร้างและซ่อมแซมดีเอ็นเอของสิ่งมีชีวิตนั้น

stable isotope                                             ไอโซโทปเสถียร
ไอโซโทปที่ไม่มีการสลายกัมมันตรังสี
(ดู radioisotope ประกอบ)

standard dosimetry laboratory                              ห้องปฏิบัติการมาตรฐานการวัดรังสี
ห้องปฏิบัติการด้านการวัดรังสี ซึ่งมีต้นกำเนิดรังสี อุปกรณ์ เครื่องมือ วิธีการ และบุคลากร ในการวัดรังสี ที่สามารถอ้างอิงได้กับมาตรฐานสากล

sterile insect technique (SIT)                              เทคนิคการใช้แมลงที่เป็นหมัน, เอสไอที
การควบคุมประชากรแมลงโดยปล่อยแมลงชนิดเดียวกันที่ทำให้เป็นหมันด้วยรังสีไปในธรรมชาติจำนวนมากต่อเนื่องกันหลายรุ่น เมื่อแมลงตัวเมียผสมพันธุ์กับแมลงตัวผู้ที่เป็นหมันจะไม่สามารถแพร่พันธุ์ต่อไปได้ ซึ่งทำให้ประชากรแมลงค่อย ๆ ลดลง วิธีการนี้ ไม่ทำลายแมลงที่เป็นประโยชน์ และไม่มีสารพิษตกค้างในสิ่งแวดล้อม

stochastic effect                                                ผลไม่ชัดเจน
            ผลของรังสีที่คาดคะเนจากข้อมูลทางสถิติของผู้ที่ได้รับรังสี โดยโอกาสเกิดผลกระทบจะเป็นสัดส่วนโดยตรงกับปริมาณรังสี แต่ความรุนแรงของผลกระทบไม่ขึ้นกับปริมาณรังสี เช่น โอกาสของการเกิดมะเร็งจะเพิ่มขึ้นเมื่อได้รับปริมาณรังสีสูงขึ้น

storage, waste                                              การเก็บรักษากากกัมมันตรังสี
การเก็บรักษากากกัมมันตรังสีไว้ในสถานที่จัดเก็บที่เหมาะสม เพื่อความปลอดภัยต่อประชาชนและสิ่งแวดล้อม โดยจัดเก็บอย่างเป็นหมวดหมู่และเป็นระเบียบ มีการจำกัดเขต ติดป้ายแสดงสถานที่และระดับรังสีอย่างชัดเจน ผนังของสถานที่จัดเก็บมีความหนาเพียงพอต่อการกำบังรังสีให้อยู่ในเกณฑ์ปลอดภัย และอากาศถ่ายเทสะดวก

stratospheric fallout                                          ฝุ่นกัมมันตรังสีสตราโทสเฟียร์
ดู fallout

subatomic particle                                              อนุภาคย่อยของอะตอม
อนุภาคใด ๆ ที่เป็นองค์ประกอบของอะตอม เช่น อิเล็กตรอน นิวตรอน และโปรตอน

subcritical mass                                                มวลใต้วิกฤต
มวลของเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ซึ่งมีปริมาณไม่เพียงพอ หรือการจัดเรียงอยู่ในรูปแบบที่ไม่เหมาะสมต่อการคงไว้ซึ่งปฏิกิริยาลูกโซ่แบ่งแยกนิวเคลียส
(ดู critical mass ประกอบ)

supercritical mass                                              มวลเหนือวิกฤต
มวลของเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ที่ทำให้ตัวประกอบพหุคูณยังผลมีค่ามากกว่า 1 ซึ่งจะทำให้ปฏิกิริยาลูกโซ่แบ่งแยกนิวเคลียสเพิ่มมากขึ้นเรื่อย ๆ
(ดู critical mass และ effective multiplication factor, keff ประกอบ)

supervised area                                                 พื้นที่ตรวจตรา
            บริเวณที่ไม่ได้กำหนดให้เป็นพื้นที่ควบคุม แต่จำเป็นต้องมีการสำรวจรังสีจากการทำงานโดยไม่ต้องมีมาตรการป้องกันและข้อกำหนดด้านความปลอดภัยเป็นพิเศษ

surface zero                                                      เซอร์เฟซซีโร
ตำแหน่งบนผิวน้ำในแนวดิ่งที่อยู่เหนือหรือใต้จุดศูนย์กลางการระเบิดของอาวุธนิวเคลียร์
(ดู ground zero ประกอบ)

survey meter                                                 เครื่องสำรวจรังสี
อุปกรณ์ชนิดเคลื่อนย้ายได้ที่ใช้ตรวจหาและวัดรังสี เพื่อใช้สำรวจปริมาณรังสีในพื้นที่ต่าง ๆ หรือที่ตัวบุคคล เพื่อตรวจสอบการแผ่รังสี และ การเปื้อนสารกัมมันตรังสี

synchrotron                                                  ซิงโครทรอน
เครื่องเร่งอนุภาคที่อนุภาคถูกเร่งโดยสนามไฟฟ้าซึ่งเปลี่ยนแปลงด้วยความถี่ในย่านความถี่ของคลื่นวิทยุ และถูกบังคับให้เคลื่อนที่เป็นวงกลมรัศมีคงที่ โดยการควบคุมของสนามแม่เหล็กที่เพิ่มขึ้นพร้อมสัมพันธ์กับความเร็วของอนุภาคที่เพิ่มขึ้น
ซิงโครทรอนเครื่องแรก ชื่อ คอสโมทรอน (Cosmotron) สร้างขึ้น ในปี พ.ศ. 2495 ตั้งอยู่ที่ Brookhaven National Laboratory ประเทศสหรัฐอเมริกา สามารถเร่งโปรตอนให้มีพลังงานสูงถึง 2,300 ล้านอิเล็กตรอนโวลต์

task related monitoring                                     การเฝ้าตรวจตามภารกิจ
การตรวจติดตามปริมาณรังสีที่เกี่ยวข้องกับปฏิบัติการเฉพาะ เพื่อให้ได้ข้อมูลสนับสนุนการตัดสินใจอย่างเร่งด่วนสำหรับการบริหารจัดการในการปฏิบัติงาน ซึ่งอาจเป็นการเฝ้าตรวจรายบุคคล หรือ การเฝ้าตรวจสถานปฏิบัติการ

tenth value layer                                            ความหนาลดรังสีลงเหลือหนึ่งในสิบ
ความหนาของวัสดุกำบังรังสีซึ่งสามารถลดปริมาณรังสีที่ทะลุผ่านให้เหลือ 1 ใน 10 ของปริมาณรังสีเดิม

terrestrial radiation                                        รังสีจากพื้นโลก
รังสีจากสารกัมมันตรังสีที่มีอยู่บนพื้นโลก เป็นรังสีที่มนุษย์ได้รับจากภายนอกร่างกายปีละประมาณ 410 ไมโครซีเวิร์ต ส่วนที่มีผลเป็นปริมาณรังสีต่อมนุษย์คือรังสีแกมมา ซึ่งปลดปล่อยมาจากนิวไคลด์กัมมันตรังสีที่มีกำเนิดมาพร้อมกับโลก ได้แก่ สารกัมมันตรังสีในอนุกรมยูเรเนียม อนุกรมทอเรียม และสารกัมมันตรังสีโพแทสเซียม-40 (K-40)
(ดู primordial radionuclides)

therapeutic exposure                                          การรับรังสีจากการบำบัดโรค
การได้รับรังสีของผู้มารับบริการทางการแพทย์ อันเป็นขั้นตอนการบำบัดโรคของผู้นั้น

thermal neutron; slow neutron                              เทอร์มัลนิวตรอน, นิวตรอนช้า
นิวตรอนที่มีพลังงานในช่วงประมาณ 0.02 ถึง 0.5 อิเล็กตรอนโวลต์ มีความเร็วเฉลี่ย 2,200 เมตรต่อวินาที ที่อุณหภูมิห้อง

thermal radiation                                              รังสีเทอร์มัล
รังสีแม่เหล็กไฟฟ้าที่แผ่ออกจากลูกไฟจากการระเบิดทางนิวเคลียร์ ซึ่งมีอุณหภูมิสูงมาก รังสีเทอร์มัลอยู่ในรูปของรังสีอัลตราไวโอเลต รังสีอินฟราเรด และแสงสว่าง คิดเป็นร้อยละ 35 ของพลังงานทั้งหมดจากการระเบิด

thermalization                                                  การเทอร์มัลไลซ์
กระบวนการที่นิวตรอนพลังงานสูง หรือนิวตรอนเร็ว เกิดการสูญเสียพลังงานจากการชนวัสดุรอบข้าง

thermoluminescence                                          เทอร์โมลูมิเนสเซนซ์
ปรากฏการณ์การเปล่งแสงของสารบางชนิดเมื่อได้รับความร้อน นำมาประยุกต์ใช้วัดปริมาณรังสีที่สารนั้นดูดกลืนไว้ เช่น การวัดปริมาณรังสีด้วยทีแอลดี การหาอายุโบราณวัตถุและโบราณสถาน
เทอร์โมลูมิเนสเซนซ์เกิดเมื่อสารได้รับรังสีและดูดกลืนพลังงานจากรังสีไว้ ทำให้อิเล็กตรอนส่วนหนึ่งหลุดออกมา และบางส่วนจะถูกจับไว้ในผลึกที่มีโครงสร้างไม่สมบูรณ์ ซึ่งเมื่อนำมากระตุ้นด้วยความร้อน อิเล็กตรอนดังกล่าวจะถูกปลดปล่อยออกมาพร้อมทั้งคายพลังงานในรูปของแสง
ตัวอย่างสารเทอร์โมลูมิเนสเซนซ์ในธรรมชาติ เช่น แร่แคลไซต์ แร่โดโลไมต์ หินฟันม้า หินเขี้ยวหนุมาน เพทาย และสารที่สังเคราะห์ขึ้น เช่น แคลเซียมฟลูออไรด์
(ดู thermoluminescence dating ประกอบ)

thermoluminescence dating                                การหาอายุโดยเทคนิคเทอร์โมลูมิเนสเซนซ์
วิธีหาอายุโบราณวัตถุประเภทเครื่องปั้นดินเผา โบราณสถานที่ก่อสร้างด้วยอิฐและตะกอนดิน โดยอาศัยปรากฏการณ์เทอร์โมลูมิเนสเซนซ์ วิธีที่นิยมใช้มี 2 วิธี คือ Quartz and Feldspar Inclusion Method สามารถหาอายุตัวอย่างที่มีหินเขี้ยวหนุมานประกอบอยู่ได้ในช่วง 50 ถึง 100,000 ปี และถ้ามีหินฟันม้าประกอบอยู่ สามารถหาอายุได้ในช่วง 500 ถึง 500,000 ปี อีกวิธีหนึ่งได้แก่ Pre-dose Method สามารถหาอายุตัวอย่างที่มีหินเขี้ยวหนุมานประกอบอยู่ได้ในช่วงไม่เกิน 1,000 ปี
(ดู thermoluminescence ประกอบ)

thermoluminescence dosimeter (TLD )                 ทีแอลดี
            ดู TLD (thermoluminescence dosimeter)

thermonuclear reaction                                       ปฎิกิริยาเทอร์โมนิวเคลียร์
ปฏิกิริยาการหลอมตัวของนิวเคลียสเบาภายใต้อุณหภูมิสูงมาก ไปเป็นนิวเคลียสของอะตอมที่หนักกว่า และปลดปล่อยพลังงานออกมา

thorium series                                                    อนุกรมทอเรียม
อนุกรมกัมมันตรังสีของนิวไคลด์ที่เริ่มต้นจากทอเรียม-232 และได้ผลผลิตสุดท้ายเป็นตะกั่ว-208 นิวไคลด์ที่มนุษย์ผลิตได้หลายชนิดจะสลายตามแบบอนุกรมนี้เช่นกัน
(ดู radioactive decay และ radioactive series ประกอบ)

thorium, Th                                                        ทอเรียม
ธาตุกัมมันตรังสีที่มีเลขเชิงอะตอมเท่ากับ 90 มีน้ำหนักเชิงอะตอมประมาณ 232 ไอโซโทปที่มีอยู่ในธรรมชาติ คือ ทอเรียม-232 แปรธาตุเป็นยูเรเนียม-233 ได้ด้วยการก่อกัมมันตภาพรังสีด้วยนิวตรอน
(ดู fertile material; fissile material และ transmutation ประกอบ)

tissue weighting factor, WT                              ค่าปรับเทียบตามชนิดเนื้อเยื่อ
ค่าปรับเทียบผลกระทบของรังสีสมมูลที่มีต่อเนื้อเยื่อหรืออวัยวะต่าง ๆ ซึ่งคณะกรรมาธิการระหว่างประเทศด้านการป้องกันรังสี (International Commission on Radiation Protection, ICRP) ได้กำหนดไว้ ดังตารางต่อไปนี้

TLD (thermoluminescence dosimeter)                  ทีแอลดี
            อุปกรณ์วัดปริมาณรังสีสะสมที่ได้รับ โดยใช้หลักการเปล่งแสงของสารเมื่อได้รับความร้อน
(ดู thermoluminescence ประกอบ)

TNT equivalent                                             สมมูลทีเอ็นที
การวัดพลังงานที่ปลดปล่อยจากระเบิดนิวเคลียร์ โดยเทียบเป็นน้ำหนักของระเบิดทีเอ็นที (TNT, trinitrotoluene เป็นวัตถุระเบิดชนิดเคมี) ซึ่งปลดปล่อยพลังงานออกมาเท่ากัน มีหน่วยเป็นกิโลตันหรือเมกะตันของทีเอ็นที

tracer, radioactive                                              ตัวแกะรอย
สารกัมมันตรังสีปริมาณน้อย ใช้ในกระบวนการทางชีวภาพ เคมี หรือกระบวนการอื่นๆ โดยติดตามการเคลื่อนที่ของสารกัมมันตรังสีในกระบวนการนั้น

transmutation                                                    การแปรธาตุ
การเปลี่ยนจากธาตุหนึ่งเป็นอีกธาตุหนึ่ง โดยการเปลี่ยนจำนวนโปรตอนภายในนิวเคลียสของอะตอมด้วยปฏิกิริยานิวเคลียร์ เช่น การแปรธาตุโคบอลต์-60 เป็นนิกเกิล-60

transplutonium element                                 ธาตุหลังพลูโทเนียม
ธาตุในตารางพีริออดิกที่อยู่หลังธาตุพลูโทเนียม มีเลขเชิงอะตอมมากกว่า 94
(ดู transuranium element ประกอบ)

transuranic element; transuranium element          ธาตุหลังยูเรเนียม
ธาตุในตารางพีริออดิกที่อยู่หลังธาตุยูเรเนียม มีเลขเชิงอะตอมมากกว่า 92 เป็นธาตุกัมมันตรังสีที่มนุษย์ผลิตขึ้น เช่น เนปทูเนียม พลูโทเนียม อะเมริเซียม คูเรียม เบอร์คีเลียม แคลิฟอร์เนียม ไอน์สไตเนียม เฟอร์เมียม เมนเดลีเวียม โนเบเลียม และลอว์เรนเซียม

treatment, waste                                                การบำบัดกากกัมมันตรังสี
การดำเนินการเปลี่ยนแปลงลักษณะของกากกัมมันตรังสีให้อยู่ในรูปแบบที่เหมาะสมต่อการเก็บรักษาและการขจัด โดยมีหลักพื้นฐาน 3 ประการ คือ
1. ลดปริมาตร เช่น การกดอัด
2. แยกสารกัมมันตรังสีออกจากกาก เช่น การตกตะกอน การแลกเปลี่ยนไอออน
3. เปลี่ยนองค์ประกอบ เช่น การเผา การระเหย

tritium, 3H, T                                          ทริเทียม
ไอโซโทปรังสีของไฮโดรเจนที่มนุษย์ผลิตขึ้นมีเลขมวลเท่ากับ 3 และครึ่งชีวิตเท่ากับ 12.32 ปี ทริเทียมสลายให้อนุภาคบีตาพลังงาน 18 กิโลอิเล็กตรอนโวลต์ ใช้เป็นตัวแกะรอยในทางการแพทย์และอุตสาหกรรม
(ดู hydrogen, H และ deuterium, 2H, D ประกอบ)

triton                                                     ไทรทอน
นิวเคลียสของอะตอมทริเทียม ประกอบด้วยโปรตอน 1 อนุภาค และนิวตรอน 2 อนุภาค

tropospheric fallout                               ฝุ่นกัมมันตรังสีโทรโพสเฟียร์
ดู fallout

unrestricted area                                              พื้นที่ไม่หวงห้าม
พื้นที่ใด ๆ ของโรงงานนิวเคลียร์ที่ไม่ได้กำหนดให้เป็นพื้นที่ควบคุมหรือพื้นที่หวงห้าม
(ดู controlled area และ restricted area ประกอบ)

unsealed source                                         ต้นกำเนิดรังสีชนิดไม่ปิดผนึก
วัสดุกัมมันตรังสีที่ไม่เป็นไปตามคำนิยามของต้นกำเนิดรังสีชนิดปิดผนึก เช่น วัสดุกัมมันตรังสีไม่ว่าจะอยู่ในสถานะใด ๆ ที่ไม่ได้มีการบรรจุหรือห่อหุ้มปิดผนึกด้วยโลหะหรือวัสดุอื่นใดอย่างมิดชิดถาวร
การใช้ต้นกำเนิดรังสีชนิดนี้ อาจเกิดการแพร่กระจาย ฟุ้งกระจาย หกเปรอะเปื้อน ซึมรั่ว ออกจากภาชนะที่บรรจุได้

unstable isotope                                                ไอโซโทปไม่เสถียร
ไอโซโทปที่มีการสลายกัมมันตรังสี
(ดู radioisotope ประกอบ)

uranium, U                                            ยูเรเนียม
ธาตุกัมมันตรังสีที่เป็นโลหะหนัก มีเลขเชิงอะตอมเท่ากับ 92 มีน้ำหนักเชิงอะตอมเฉลี่ยประมาณ 238 ไอโซโทปที่พบในธรรมชาติ ได้แก่ ยูเรเนียม-235 ยูเรเนียม-238 และ ยูเรเนียม-234

uranium series                                                 อนุกรมยูเรเนียม
อนุกรมกัมมันตรังสีของนิวไคลด์ที่เริ่มต้นจากยูเรเนียม-238 และได้ผลผลิตสุดท้ายเป็น ตะกั่ว-206 นิวไคลด์ที่มนุษย์ผลิตได้หลายชนิดจะสลายตามแบบอนุกรมนี้เช่นกัน
(ดู decay radioactive และ radioactive series ประกอบ)

Van de Graaff accelerator                                   เครื่องกำเนิดไฟฟ้าแวนเดอแกรฟฟ์
ดู Van de Graaff generator

Van de Graaff generator; Van de Graaff accelerator     เครื่องกำเนิดไฟฟ้าแวนเดอแกรฟฟ์
เครื่องผลิตประจุไฟฟ้าสถิตศักย์สูง โดยประจุไฟฟ้าจากเครื่องกำเนิดประจุ ถูกส่งผ่านโลหะปลายแหลม ไปยังสายพาน ซึ่งทำหน้าที่พาประจุขึ้นไปสะสมไว้ที่ผิวทรงกลม จนได้ศักย์ไฟฟ้าสูง เครื่องนี้สามารถสะสมประจุจนกระทั่งมีศักย์ไฟฟ้าสูงถึง 20 ล้านโวลต์
เครื่องนี้สามารถใช้เป็นเครื่องเร่งอนุภาคที่มีประจุ มักใช้เร่งอนุภาคก่อนยิงเข้าสู่เครื่องเร่งอนุภาคแบบอื่นที่ให้พลังงานสูงขึ้น
รอเบิร์ต แวน เดอ แกรฟฟ์ (Robert Van de Graaff) เป็นผู้ประดิษฐ์เครื่องมือนี้ในปี พ.ศ. 2474

very high radiation area                                       บริเวณรังสีสูงมาก
            บริเวณที่มีการแผ่รังสีปริมาณสูงมากซึ่งอาจทำให้ผู้ที่เข้าไปปฏิบัติงานในบริเวณนั้นที่ระยะห่าง 1 เมตร จากต้นกำเนิดรังสี หรือ พื้นผิวที่รังสีทะลุผ่านได้รับปริมาณรังสีดูดกลืนเกิน 5 เกรย์ ในเวลา 1 ชั่วโมง
การรับรังสีปริมาณสูงมากมักจะวัดในหน่วยของปริมาณรังสีดูดกลืน เนื่องจากให้ค่าการวัดที่แม่นยำกว่าการวัดปริมาณรังสีสมมูล

waste conditioning                                                             การปรับสภาพกากกัมมันตรังสี
                ดู conditioning, waste

waste disposal                                                                     การขจัดกากกัมมันตรังสี
            ดู disposal, waste

waste form                                                        รูปแบบกากกัมมันตรังสี
รูปแบบทางกายภาพและทางเคมีของกากกัมมันตรังสีหลังการบำบัด และ/หรือ หลังการปรับสภาพ ซึ่งจะอยู่ในสภาพของแข็งพร้อมที่จะนำไปหีบห่อต่อไป เช่น กากขี้เถ้าจากการเผา กากแก้วอัด กากพลาสติกอัด กากวัสดุกรองอากาศอัด กากตะกอนเคมี กากที่ผนึกในซีเมนต์

waste immobilization                                     การตรึงกากกัมมันตรังสี
            ดู immobilization, waste 

waste package                                                   หีบห่อกากกัมมันตรังสี
ภาชนะที่มีกากกัมมันตรังสีในรูปแบบต่าง ๆ หลังการปรับสภาพบรรจุอยู่ รวมทั้งวัสดุดูดซับ และ/หรือวัสดุบุผนังภาชนะ ซึ่งต้องจัดเตรียมให้เป็นไปตามข้อกำหนดว่าด้วยการปฏิบัติงาน การเก็บรักษา การขนส่ง และการขจัดกากกัมมันตรังสี เช่น ถังเหล็กขนาด 200 ลิตรที่มีกากแก้วกัมมันตรังสีหลังจากปรับสภาพแล้วบรรจุอยู่

waste packaging                                              การหีบห่อกากกัมมันตรังสี
ดู packaging, waste

waste predisposal                                              การเตรียมขจัดกากกัมมันตรังสี
            ดู predisposal, waste

waste pretreatment                                             การเตรียมบำบัดกากกัมมันตรังสี
            ดู pretreatment, waste

waste storage                                                    การเก็บรักษากากกัมมันตรังสี
            ดู storage, waste

water moderated reactor                                     เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์แบบน้ำมวลเบา
ดู light water reactor

whole body counter                                             เครื่องวัดรังสีทั่วร่างกาย
เครื่องมือที่ใช้วัดรังสีภายในร่างกายของมนุษย์และสัตว์ เครื่องมือนี้ใช้เครื่องกำบังที่หนา เพื่อกำบังรังสีที่มีอยู่ในธรรมชาติ

workplace monitoring                                          การเฝ้าตรวจสถานปฏิบัติการ
การตรวจติดตามปริมาณรังสี และ/หรือ ความเข้มข้นของนิวไคลด์กัมมันตรังสี ในสภาวะแวดล้อมของสถานปฏิบัติการ

X-ray diffraction (XRD)                                        การเลี้ยวเบนรังสีเอกซ์
ปรากฏการณ์ที่รังสีเอกซ์ซึ่งสะท้อนจากภายในผลึกแล้วรวมกัน เกิดเป็นคลื่นสะท้อนที่มีความเข้มสูงสุด

X -ray diffraction analysis                                  การวิเคราะห์โดยการเลี้ยวเบนรังสีเอกซ์
การวิเคราะห์โดยใช้เทคนิคการเลี้ยวเบนรังสีเอกซ์ เพื่อหาโครงสร้างของอะตอม หรือโมเลกุลในธาตุ หรือสารประกอบที่มีการเรียงตัวเป็นระเบียบซ้ำๆ กัน เช่น เพชร โซเดียมคลอไรด์ รวมทั้งชีวโมเลกุลที่มีโครงสร้างซับซ้อน เช่น โปรตีน กรดนิวคลีอิก

X -ray fluorescence (XRF)                                 การเรืองรังสีเอกซ์
ปรากฎการณ์การเกิดรังสีเอกซ์ลักษณะเฉพาะของธาตุที่สนใจโดยใช้พลังงานที่เหมาะสมไปกระตุ้นอะตอมของธาตุนั้น

X -ray fluorescence analysis                             การวิเคราะห์ธาตุโดยการเรืองรังสีเอกซ์
การวิเคราะห์ธาตุในสารตัวอย่าง โดยพิจารณาจากสเปกตรัมซึ่งแสดงค่าพลังงานและความเข้มของรังสีเอกซ์ลักษณะเฉพาะที่เกิดขึ้นจากการเรืองรังสีเอกซ์ของธาตุนั้นๆ
การวิเคราะห์นี้สามารถบอกชนิดและปริมาณธาตุได้ถึงระดับส่วนในล้านส่วน

X-rays                                                  รังสีเอกซ์
รังสีในรูปของคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า มีอำนาจทะลุทะลวงสูง ไม่ได้มีต้นกำเนิดจากนิวเคลียสของอะตอม แต่เกิดขึ้นเมื่ออะตอมถูกกระตุ้น ทำให้อิเล็กตรอนวงในหลุดออกไป และอิเล็กตรอนวงถัดไปเข้ามาแทนที่ แล้วให้พลังงานส่วนเกินออกมาในรูปของรังสีเอกซ์ หรือเกิดจากการระดมยิงเป้าโลหะหนักบางชนิด เช่น ทังสเตน ด้วยอิเล็กตรอนความเร็วสูง ซึ่งอิเล็กตรอนจะถูกหน่วงให้ช้าลงอย่างทันทีทันใดและปล่อยรังสีเอกซ์ออกมา
บางคน เรียกรังสีเอกซ์ว่า รังสีเรินต์เกน ตามชื่อของ วิลเฮล์ม คอนราด เรินต์เกน (Wilhelm Konrad Roentgen) นักวิทยาศาสตร์ชาวเยอรมันผู้ค้นพบรังสีนี้เมื่อ ปี ค.ศ. 2438

XRD (X -ray diffraction)                                       การเลี้ยวเบนรังสีเอกซ์
ดู X -ray diffraction (XRD)

XRF (X -ray fluorescence)                       การเรืองรังสีเอกซ์
ดู X -ray fluorescence (XRF)

yellow cake                                                        เค้กเหลือง
สารผสมของยูเรเนียมออกไซด์หลายชนิด (โดยเทียบออกไซด์ทุกชนิดให้อยู่ในรูปของ U3O8) มีลักษณะเป็นผงละเอียด ได้จากกระบวนการสกัดสินแร่ยูเรเนียมจากเหมือง มีสีเหลือง ส้ม หรือเขียวคล้ำ ขึ้นอยู่กับสัดส่วนชนิดของออกไซด์ และอุณหภูมิที่ใช้ขณะผลิต โดยอุณหภูมิที่สูงกว่าจะทำให้มีสีเข้มขึ้น เค้กเหลืองใช้เป็นสารตั้งต้นในกระบวนการผลิตเชื้อเพลิงนิวเคลียร์